ปริหานสูตร เล่ม ๒๔

ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เสนาสนะเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัย อะไรกล่าวแล้ว คือ ในเสนาสนะ ๒ อย่างนั้น พึงรู้เสนาสนะใดว่า ‘เมื่อ เราอยู่อาศัยเสนาสนะนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง’ เสนาสนะเห็นปานนี้ไม่ควรอยู่อาศัย ในเสนาสนะ ๒ อย่างนั้น พึงรู้เสนาสนะใดว่า ‘เมื่อเราอยู่อาศัยเสนาสนะนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ เสนาสนะเห็นปานนี้ ควรใช้สอย คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เสนาสนะเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี

ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้วก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้หมู่บ้านและนิคมเราก็กล่าว ไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว คือ ในหมู่บ้านและนิคม ๒ อย่างนั้น พึงรู้หมู่บ้านและ นิคมใดว่า ‘เมื่อเราอยู่อาศัยหมู่บ้านและนิคมนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง’ หมู่บ้านและนิคมเห็นปานนี้ไม่ควรอยู่อาศัย ในหมู่บ้านและนิคม ๒ อย่างนั้น พึงรู้หมู่บ้านและนิคมใดว่า ‘เมื่อเราอยู่อาศัยหมู่บ้านและนิคมนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’

หมู่บ้านและนิคมเห็นปานนี้ควรอยู่อาศัย คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้หมู่บ้านและนิคมเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้วก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ชนบทและประเทศเราก็ กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ ดังนี้นั้น เรา อาศัยอะไรกล่าวแล้ว คือ ในชนบทและประเทศ ๒ อย่างนั้น พึงรู้ชนบท และประเทศใดว่า ‘เมื่อเราอยู่อาศัยชนบทและประเทศนี้แล อกุศลธรรม

-----------------------------------------------

ทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง’ ชนบทและประเทศ เห็นปานนี้ไม่ควรอยู่อาศัย ในชนบทและประเทศ ๒ อย่างนั้น พึงรู้ชนบทและประเทศใดว่า ‘เมื่อเราอยู่อาศัยชนบทและประเทศนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ ชนบทและประเทศเห็นปานนี้ควรอยู่อาศัย คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ชนบท และประเทศเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว

ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้บุคคลเราก็กล่าวไว้โดย สองทาง คือ ที่ควรคบก็มี ไม่ควรคบก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว คือในบุคคล ๒ ประเภทนั้น พึงรู้บุคคลใดว่า ‘เมื่อเราคบบุคคลนี้แล อกุศล ธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง’ บุคคลเห็นปานนี้ไม่ควรคบ ในบุคคล ๒ ประเภทนั้น พึงรู้บุคคลใดว่า ‘เมื่อเราคบบุคคลนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ บุคคลเห็นปานนี้ควรคบ คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้บุคคลเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรคบก็มี ไม่ควรคบก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัย ความข้อนี้กล่าวแล้ว”

๕. ปริหานสูตร

ว่าด้วยบุคคลเป็นผู้มีธรรมเสื่อมด้วยุเหตุ ๔ ประการ

{๕๕} [๕๕] ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้ถามว่า

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘บุคคลผู้มีธรรมเสื่อม บุคคลผู้มีธรรมเสื่อม’ ดังนี้ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคล

ผู้มีธรรมเสื่อม พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ด้วยเหตุเท่าไรหนอแล อนึ่ง บุคคล ผู้มีธรรมไม่เสื่อม พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ด้วยเหตุเท่าไรหนอแล”ภิกขุเหล่านั้นเรียนว่า “ท่านขอรับ พวกกระผมมากันจากที่ไกลก็ เพื่อทราบเนื้อความแห่งภาษิตนี้ในสำนักของท่านสารีบุตร ดีละ ขอเนื้อความ แห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะท่านสารีบุตรเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากท่าน สารีบุตรแล้วจักทรงจำกันไว้”ท่านพระสาริบุตรกล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี ผมจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นรับคำ ท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลายบุคคลผู้มีธรรมเสื่อมพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสไว้ด้วยเหตุเท่าไรหนอแล คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) ไม่ฟังธรรมที่ไม่เคยฟังมา

(๒) ธรรมที่ภิกษุนั้นฟังมาแล้วถึงความเลอะเลือนไป

(๓) ธรรมที่ภิกษุนั้นเคยสัมผัสด้วยใจมาก่อนแล้วไม่ปรากฏแก่เธอ

(๔) ภิกษุนั้นไม่รู้ธรรมที่ตนยังไม่รู้

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้มีธรรมเสื่อมพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสไว้ด้วยเหตุเท่านี้แล

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ส่วนบุคคลผู้มีธรรมไม่เสื่อมพระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสไว้ด้วยเหตุเท่าไรหนอแล คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) ได้ฟังธรรมที่ตนไม่เคยฟังมา

(๒) ธรรมที่ภิกษุนั้นเคยฟังมาแล้วไม่ถึงความเลอะเลือนไป

(๓) ธรรมที่ภิกษุนั้นเคยสัมผัสด้วยใจมาก่อนแล้วปรากฏแก่เธอ

(๔) ภิกษุนั้นรู้ธรรมที่ตนยังไม่รู้

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้มีธรรมไม่เสื่อมพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสไว้ด้วยเหตุเท่านี้แล

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย หากว่าภิกษุไม่เป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของผู้อื่น เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุนั้นพึงศึกษาว่า ‘เราจักเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตน’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตนอย่างไร ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสตรีหรือบุรุษที่เป็นหนุ่มสาว มีปกติชอบแต่งตัว ส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์หมดจดหรือในภาชนะน้ำที่ใส ถ้าเห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพยายามขจัดธุลีหรือจุดดำนั้นเสีย หากว่าไม่เห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพอใจ มีความเห็นเต็มเปี่ยม ด้วยเหตุนั้นแลว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ ใบหน้าของเราบริษสุทธิ์แล้วหนอ’ แม้ ฉันใด ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การพิจารณาของภิกษุว่า ‘เราเป็นผู้ไม่มีอภิชฌาอยู่โดยมากไหมหนอ ธรรมนี้มีอยู่แก่เราหรือไม่มีหนอ เราเป็นผู้มีจิต ไม่พยาบาทอยู่โดยมากไหมหนอ ธรรมนี้มีอยู่แก่เราหรือไม่มีหนอ

เราเป็นผู้ ปราศจากถีนมิทธะอยู่โดยมากไหมหนอ ธรรมนี้มีอยู่แก่เราหรือไม่มีหนอ เรา เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่านอยู่โดยมากไหมหนอ ธรรมนี้มีอยู่แก่เราหรือไม่มีหนอ เราเป็น ผู้ข้ามพ้นความสงสัยอยู่โดยมากไหมหนอ ธรรมนี้มีอยู่แก่เราหรือไม่มีหนอ เรา เป็นผู้ไม่มีความโกรธอยู่โดยมากไหมหนอ ธรรมนี้มีอยู่แก่เราหรือไม่มีหนอ เรา เป็นผู้มีจิตไม่เศร้าหมองอยู่โดยมากไหมหนอ ธรรมนี้มีอยู่แก่เราหรือไม่มี หนอ เราได้ความปราโมทย์ในธรรมภายในไหมหนอ ธรรมนี้มีอยู่แก่เราหรือ ไม่มีหนอ เราได้ความสงบจิตภายในไหมหนอ ธรรมนี้มีอยู่แก่เราหรือไม่มีหนอ เราได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่งไหมหนอ ธรรมนี้มีอยู่แก่เราหรือ ไม่มีหนอ’ ดังนี้ ย่อมเป็นอุปการะมากในกุศลธรรมทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน----------------------------------

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าว่าภิกษุพิจารณาอยู่ไม่เห็นกุศลธรรม เหล่านี้แม้ทั้งหมดในตนไซร้ ภิกษุนั้นพึงทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อได้เฉพาะซึ่งกุศลธรรมเหล่านี้ทั้งหมดนั้นนั่นแหละ ดูก่อนท่าน ผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ถูกไฟไหม้ผ้าหรือคนที่ถูกไฟไหม้ศีรษะ ทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อดับไฟไหม้ผ้าหรือไฟไหม้ ศีรษะนั้น ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน พึงทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้ มีประมาณยิ่งเพื่อได้เฉพาะซึ่งกุศลธรรมเหล่านี้ทั้งหมดนั่นเทียว

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมเห็นกุศลธรรม บางอย่างในตน ไม่เห็นกุศลธรรมบางอย่างในตนไซร้ ภิกษุนั้นพึงตั้งอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลายที่พิจารณาเห็นในตนแล้วทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะ ให้มีประมาณยิ่ง เพื่อได้เฉพาะซึ่งกุศลธรรมทั้งหลายที่ไม่ยังเห็นในตนเหล่านั้น ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ถูกไฟไหม้ผ้าหรือคนที่ถูกไฟไหม้ ศีรษะทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อดับไฟไหม้ผ้าหรือไฟไหม้ ศีรษะนั้น ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน พึงตั้งอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย ที่พิจารณาเห็นในตนแล้วทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อได้ เฉพาะซึ่งกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เห็นในตนเหล่านั้น

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมเห็นกุศลธรรมเหล่านี้แม้ทั้งหมดในตนไซร้ ภิกษุนั้นพึงตั้งอยู่ในกุศลธรรมเหล่านี้ทั้งหมดนั่น แหละแล้วพึงทำความเพียรให้ยิ่งขึ้นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย”

๖. ปฐมสัญญาสูตร

ว่าด้วยสัญญา ๑๐ ประการ สูตรที่ ๑

{๕๖} [๕๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญา ๑๐ ประการเหล่านี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก หยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นที่สุด สัญญา ๑๐ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) อสุภสัญญา (๒) มรณสัญญา

(๓) อาหาเรปฏิกูลสัญญา (๔) สัพพโลเกอนภิรตสัญญา

(๕) อนิจจสัญญา (๖) อนิจเจทุกขสัญญา

(๗) ทุกเขอนัตตสัญญา (๘) ปหานสัญญา

(๙) วิราคสัญญา (๑๐) นิโรธสัญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญา ๑๐ ประการเหล่านี้ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก หยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นที่สุด”