โลณกสูตร เล่ม ๒๐

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ภิกษุปูนเถระเห็นปานนี้จะพูดในท่ามกลางสงฆ์ ภิกษุทั้งหลายได้กล่าวกะเธออย่างนี้ว่า ‘เงียบเสียงหน่อย ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้เถระจะกล่าวธรรมกล่าววินัย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นดังผ้าแคว้นกาสี จักไม่เป็นดังผ้าเปลือกไม้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”

๙. โลณผลสูตร

ว่าด้วยการให้ผลของกรรม

{๕๔๐} [๑๐๑๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดแลพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คนผู้นี้ทำกรรมไว้อย่างไร ๆ เขาจะต้องเสวยผลกรรมอย่างนั้น ๆ’ เมื่อเป็นเช่นนี้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของผู้นั้นย่อมมีไม่ได้ โอกาสที่จะทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบย่อมไม่ปรากฏ ส่วนผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คนผู้นี้ทำกรรมที่จะต้องเสวยผลได้ด้วยอาการใด ๆ เขาจะต้องเสวยผลแห่งกรรมนั้นด้วยอาการนั้น ๆ’ เมื่อเป็นเช่นนี้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของผู้นั้นย่อมมีได้ โอกาสที่จะทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบย่อมปรากฏ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ทำบาปกรรมแม้เล็กน้อย บาปกรรมนั้นก็นำเขาเข้าถึงนรก ส่วนบุคคลบางคนในโลกนี้ทำบาปกรรมเพียงเล็กน้อยเช่นนั้นเหมือนกัน บาปกรรมนั้นย่อมให้ผลทันตาเห็น แม้แต่ส่วนน้อยยังไม่ปรากฏ ไม่จำต้องกล่าวเฉพาะส่วนมากดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเช่นไรเล่าทำบาปกรรมแม้เล็กน้อย บาปกรรมนั้นก็นำเขาเข้าถึงนรก คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ไม่ได้อบรมกาย ไม่ได้อบรมศีล ไม่ได้อบรมจิต ไม่ได้อบรมปัญญา มีคุณน้อย มีอัตภาพเล็ก

มีปกติอยู่เป็นทุกข์เพราะวิบากเล็กน้อย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเห็นปานนี้ ทำบาปกรรมไว้แม้เล็กน้อย บาปกรรมนั้นก็นำเขาเข้าถึงนรก

[๑๐๑๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเช่นไรเล่าทำบาปกรรมเล็กน้อยเช่นนั้นเหมือนกัน บาปกรรมนั้นให้ผลทันตาเห็น แต่ส่วนน้อยไม่ปรากฏ ปรากฏเฉพาะส่วนมาก คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้อบรมกาย อบรมศีล อบรมจิต อบรมปัญญา มีคุณไม่น้อย มีอัตภาพใหญ่ มีธรรมเป็นเครื่องอยู่หาประมาณมิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเห็นปานนี้ทำบาปกรรมเล็กน้อย เช่นนั้นเหมือนกัน บาปกรรมนั้นให้ผลทันตาเห็น แม้แต่ส่วนน้อยยังไม่ปรากฏไม่จำต้องกล่าวเฉพาะส่วนมากดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนใส่ก้อนเกลือลงในขันซึ่งมีนํ้าเล็กน้อย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน น้ำในขันเพียงเล็กน้อยนั้น พึงเค็มดื่มกินไม่ได้เพราะก้อนเกลือโน้นใช่ไหม”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะว่าในขันน้ำมีน้ำนิดหน่อย ฉะนั้นน้ำนั้นจึงเค็ม ดื่มไม่ได้เพราะก้อนเกลือนี้ พระพุทธเจ้าข้า”

“เปรียบเหมือนคนใส่ก้อนเกลือลงในแม่นํ้าคงคา เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน แม่น้ำคงคาจะพึงเค็ม ดื่มไม่ได้เพราะก้อนเกลือโน้นหรือไม่”

“หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะว่าในแม่นํ้าคงคานั้นมีห้วงนํ้าใหญ่ ฉะนั้น ห้วงนํ้าใหญ่นั้นจึงไม่เค็ม ดื่มได้เพราะก้อนเกลือโน้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ทำบาปกรรมเพียงเล็กน้อย บาปกรรมนั้นก็นำเขาเข้าถึงนรก ส่วนบุคคลบางคนในโลกนี้ทำบาปกรรมเล็กน้อยเช่นนั้นเหมือนกัน บาปกรรมนั้นให้ผลทันตาเห็นแม้แต่ส่วนน้อยยังไม่ปรากฏ ไม่จำต้องกล่าวเฉพาะส่วนมาก

[๑๐๒๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเช่นไรเล่าทำบาปกรรมแม้เล็กน้อย บาปกรรมนั้นก็นำเขาเข้าถึงนรก คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ไม่ได้อบรมกาย ไม่ได้อบรมศีล ไม่ได้อบรมจิต ไม่ได้อบรมปัญญา มีคุณน้อย มีอัตภาพเล็ก มีปกติอยู่เป็นทุกข์เพราะวิบากเล็กน้อย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเห็นปานนี้ทำบาปกรรมไว้แม้เล็กน้อย บาปกรรมนั้นก็นำเขาเข้าถึงนรกดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเช่นไรเล่าทำบาปกรรมเล็กน้อยเช่นนั้นเหมือนกัน บาปกรรมนั้นให้ผลทันตาเห็น แม้แต่ส่วนน้อยยงไม่ปรากฏ ไม่จำต้องกล่าวเฉพาะส่วนมาก คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้อบรมกาย อบรมศีล อบรมจิต อบรมปัญญา มีคุณไม่น้อย มีอัตภาพใหญ่

มีธรรมเป็นเครื่องอยู่หาประมาณมิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเห็นปานนี้ทำบาปกรรมเล็กน้อย เช่นนั้นเหมือนกัน บาปกรรมนั้นให้ผลทันตาเห็น แม้แต่ส่วนน้อยยังไม่ปรากฏ ไม่จำต้องกล่าวเฉพาะส่วนมาก (๑)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกจองจำเพราะทรัพย์กึ่งกหาปณะบ้าง ถูกจองจำเพราะทรัพย์หนึ่งกหาปณะบ้าง ถูกจองจำเพราะทรัพย์ร้อยกหาปณะบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนบุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ถูกจองจำเพราะทรัพย์กึ่งกหาปณะบ้าง ไม่ถูกจองจำเพราะทรัพย์หนึ่งกหาปณะบ้าง ไม่ถูกจองจำเพราะทรัพย์ร้อยกหาปณะบ้าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเช่นไรเล่าถูกจองจำเพราะทรัพย์กึ่งกหาปณะบ้าง ถูกจองจำเพราะทรัพย์หนึ่งกหาปณะบ้าง ถูกจองจำเพราะทรัพย์ร้อยกหาปณะบ้าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนขัดสน มีสิ่งของส่วนตัวน้อย

มีโภคทรัพย์น้อย บุคคลเห็นปานนี้ย่อมถูกจองจำเพราะทรัพย์กึ่งกหาปณะบ้าง ถูกจองจำเพราะทรัพย์หนึ่งกหาปณะบ้าง ถูกจองจำเพราะทรัพย์ร้อยกหาปณะบ้าง

[๑๐๒๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเช่นไรเล่าไม่ถูกจองจำเพราะทรัพย์กึ่งกหาปณะบ้าง ไม่ถูกจองจำเพราะทรัพย์หนึ่งกหาปณะบ้าง ไม่ถูกจองจำเพราะทรัพย์ร้อยกหาปณะบ้าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก บุคคลเห็นปานนี้ย่อมไม่ถูกจองจำเพราะทรัพย์กึ่งกหาปณะบ้าง ไม่ถูกจองจำเพราะทรัพย์หนึ่งกหาปณะบ้าง ไม่ถูกจองจำเพราะทรัพย์ร้อยกหาปณะบ้างฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ทำบาปกรรมแม้เล็กน้อย บาปกรรมนั้นก็นำเขาเข้าถึงนรก ส่วนบุคคลบางคนในโลกนี้ได้ทำบาปกรรมเล็กน้อยไว้เช่นนั้นเหมือนกัน บาปกรรมนั้นให้ผลทันตาเห็น แม้แต่ส่วนน้อยยังไม่ปรากฏ ไม่จำต้องกล่าวเฉพาะส่วนมาก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเช่นไรเล่าทำบาปกรรมแม้เล็กน้อย บาปกรรมนั้นก็นำเขาเข้าถึงนรก คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ไม่ได้อบรมกาย ไม่ได้อบรมศีล ไม่ได้อบรมจิต ไม่ได้อบรมปัญญา มีคุณน้อย มีอัตภาพเล็ก มีปกติอยู่เป็นทุกข์เพราะวิบากเล็กน้อย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเห็นปานนี้ทำบาปกรรมแม้เล็กน้อย บาปกรรมนั้นก็นำเขาเข้าถึงนรก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเช่นไรเล่าทำบาปกรรมเล็กน้อยเช่นนั้นเหมือนกัน บาปกรรมนั้นให้ผลทันตาเห็น แม้แต่ส่วนน้อยยังไม่ปรากฏ ไม่จำต้องกล่าวเฉพาะส่วนมาก คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้อบรมกาย อบรมศีล อบรมจิต อบรมปัญญา มีคุณไม่น้อย มีอัตภาพใหญ่ มีธรรมเป็นเครื่องอยู่หาประมาณมิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเห็นปานนี้ทำบาปกรรมเล็กน้อยเช่นนั้นเหมือนกัน บาปกรรมนั้นให้ผลทันตาเห็น แม้แต่ส่วนน้อยยังไม่ปรากฏ ไม่จำต้องกล่าวเฉพาะส่วนมาก (๒)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเจ้าของแกะหรือคนฆ่าแกะบางคน สามารถที่จะฆ่า จองจำ เอาไฟเผาคนลักแกะ หรือทำตามที่ตนปรารถนาได้ บางคนไม่สามารถที่จะฆ่า จองจำ เอาไฟเผาคนลักแกะ หรือทำตามที่ตนปรารถนาได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เจ้าของแกะหรือคนฆ่าแกะเช่นไรเล่าสามารถที่จะฆ่า จองจำ เอาไฟเผาคนลักแกะ หรือทำตามที่ตนปรารถนาได้ คือ เจ้าของแกะหรือคนฆ่าแกะบางคนในโลกนี้เป็นคนขัดสน มีสิ่งของส่วนตัวน้อย มีโภคทรัพย์น้อย เจ้าของแกะหรือคนฆ่าแกะเห็นปานนี้สามารถที่จะฆ่า จองจำ เอาไฟเผาคนลักแกะ หรือทำตามที่ตนปรารถนาได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เจ้าของแกะหรือคนฆ่าแกะเช่นไรเล่าไม่สามารถที่จะฆ่า จองจำ เอาไฟเผาคนลักแกะ หรือทำตามที่ตนปรารถนาได้ คือ เจ้าของแกะหรือคนฆ่าแกะบางคนในโลกนี้เป็นคนมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก เป็นพระราชาหรือราชมหาอำมาตย์ เจ้าของแกะหรือคนฆ่าแกะเห็นปาน นี้ไม่สามารถที่จะฆ่า จองจำ เอาไฟเผาคนลักแกะ หรือทำตามที่ตนปรารถนาได้ ความจริงเจ้าของแกะหรือคนฆ่าแกะนั้น คนที่ประนมมือย่อมจะขอเขาได้ว่า ‘ท่านขอรับ ขอท่านจงให้แกะหรือทรัพย์ที่เป็นราคาแกะแก่กระผมเถิด’ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลบางคนในโลกนี้ทำบาปกรรมแม้เล็กน้อย บาปกรรมนั้นย่อมนำเขาเข้าถึงนรก

ส่วนบุคคลบางคนในโลกนี้ได้ทำบาปกรรมเล็กน้อยไว้เช่นนั้นเหมือนกัน บาปกรรมนั้นย่อมให้ผลทันตาเห็น แม้แต่ส่วนน้อยยังไม่ปรากฏ ไม่จำต้องกล่าวเฉพาะส่วนมาก ... (๓)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดแลพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คนผู้นี้ทำกรรมอย่างไร ๆ ไว้ เขาจะต้องเสวยผลกรรมอย่างนั้น ๆ’ เมื่อเป็นเช่นนี้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของผู้นั้นย่อมมีไม่ได้ โอกาสที่จะทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบย่อมไม่ปรากฏ ส่วนผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คนผู้นี้ทำกรรมที่จะต้องเสวยผลได้ด้วย

อาการใด ๆ เขาจะต้องเสวยผลแห่งกรรมนั้นด้วยอาการนั้น ๆ’ เมื่อเป็นเช่นนี้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของผู้นั้นย่อมมีได้ โอกาสที่จะทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบย่อมปรากฏ”

๑๐. ปังสุโธวกสูตร

ว่าด้วยอุปกิเลส ๓ อย่างเปรียบด้วยเครื่องเศร้าหมองของทอง

{๕๔๑} [๑๐๒๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทองมีเครื่องเศร้าหมองอย่างหยาบ คือ ดินทราย ก้อนกรวด และกระเบื้อง คนล้างฝุ่นหรือลูกมือของคนล้างฝุ่นเกลี่ยทองนั้นเทลงไปในรางนํ้าแล้วล้าง ล้างแล้วล้างอีก ล้างจนหมด เมื่อล้างเครื่องเศร้าหมองอย่างหยาบจนหมดจนสิ้นแล้ว ทองยังคงมีเครื่องเศร้าหมองอย่างกลาง คือ ก้อนกรวดอย่างละเอียด ทรายอย่างหยาบ คนล้างฝุ่นหรือลูกมือคนล้างฝุ่นก็ล้างทองนั้น ล้างแล้วล้างอีก ล้างจนหมด เมื่อล้างเครื่องเศร้าหมองอย่างกลางจนหมดจนสิ้นแล้ว ทองยังมีเครื่องเศร้าหมองอย่างละเอียด คือ ทรายอย่างละเอียดและสะเก็ดกลัมพัก คนล้างฝุ่นหรือลูกมือคนล้างฝุ่นย่อมล้างทองนั้น ล้างแล้วล้างอีก

ล้างจนหมด เมื่อล้างเครื่องเศร้าหมองอย่างละเอียดจนหมดจนสิ้นแล้ว คราวนี้ยังเหลือแต่แร่ทองคำ ช่างทองหรือลูกมือของช่างทองใส่ทองในเบ้าหลอมแล้วเป่าทองนั้น เป่าแล้วเป่า เล่าเปาจนได้ที่ ยังไม่ติดสนิทแนบเป็นเนื้อเดียวกัน ยังไม่ถูกนำเอารสฝาดออก มันย่อมไม่อ่อน ไม่ควรแก่การงาน ไม่ผุดผ่อง ยังแตกง่ายและใช้งานไม่ได้ดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ย่อมมีสักเวลาหนึ่งที่ช่างทองหรือลูกมือของช่างทองเป่าทองนั้นเป่าแล้วเป่าเล่าเป่าจนได้ที่ จนทองนั้นถูกเป่า ถูกเป่าแล้วเป่าเล่าถูกเป่าจนได้ที่ ติดสนิทแนบเป็นเนื้อเดียวกัน ถูกนำเอารสฝาดออกแล้ว เป็นของอ่อน ควรแก่การงาน ผุดผ่อง ไม่แตกง่าย และใช้งานได้ดี เขามุ่งหมายเพื่อให้เป็นเครื่องประดับชนิดใด ๆ คือ ไม่ว่าจะเป็นแผ่นทอง ต่างหู