สมุคคสูตร เล่ม ๒๐

[๑๐๒๕] ถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุ อันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ พึงรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’

เธอพึงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ พึงรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมีถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี’’

๑๑. นิมิตตสูตร

ว่าด้วยนิมิต ๓

{๕๔๒} [๑๐๒๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบอธิจิตพึงกำหนดไว้ในใจซึ่งนิมิต ๓ ตลอดกาลตามกาล คือ

(๑) พึงกำหนดไว้ในใจซึ่งสมาธินิมิต

(๒) พึงกำหนดไว้ในใจซึ่งปัคคาหนิมิต

(๓) พึงกำหนดไว้ในใจซึ่งอุเบกขานิมิต

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุผู้ประกอบอธิจิตพึงกำหนดไว้ในใจเฉพาะแต่สมาธินิมิตโดยส่วนเดียวเท่านั้น ข้อนั้นก็จะเป็นเหตุทำให้จิตเป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน ถ้าภิกษุผู้ประกอบอธิจิตพึงกำหนดไว้ในใจเฉพาะแต่ปัคคาหนิมิตโดยส่วนเดียวเท่านั้น ข้อนั้นก็จะเป็นเหตุทำให้จิตเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่าน ถ้าภิกษุผู้ประกอบอธิจิตพึงกำหนดไว้ในใจเฉพาะแต่อุเบกขานิมิตโดยส่วนเดียว ข้อนั้นก็จะเป็นเหตุทำให้จิตไม่ตั้งมั่นเพื่อความสิ้นอาสวะโดยชอบ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใด ภิกษุผู้ประกอบอธิจิตกำหนดไว้ในใจซึ่งสมาธินิมิตตลอดกาลตามกาล กำหนดไว้ในใจซึ่งปัคคาหนิมิตตลอดกาลตามกาล กำหนดไว้ในใจซึ่งอุเปกขานิมิตตลอดกาลตามกาล

เมื่อนั้น จิตนั้นย่อมอ่อน ควรแก่การงาน ผุดผ่อง และไม่เสียหาย ตั้งมั่นด้วยดีเพื่อความสิ้นอาสวะโดยชอบดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนช่างทองหรือลูกมือของช่างทองก่อเตาแล้วสุมเบ้า ใช้คีมคีบทองใส่ลงไปที่เบ้า หลอมไปพรมนํ้าไปเป็นระยะ ๆ สังเกตดูไปเป็นระยะ ๆ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าช่างทองหรือลูกมือช่างทองพึงหลอมทองนั้นแต่อย่างเดียว ข้อนั้นก็จะเป็นเหตุทำให้ทองนั้นไหม้ ถ้าช่างทองหรือลูกมือช่างทองพึงพรมนํ้าแต่อย่างเดียว ข้อนั้นก็จะเป็นเหตุทำให้ทองนั้นเย็น ถ้าช่างทองหรือลูกมือช่างทองพึงสังเกตดูทองนั้นแต่อย่างเดียว ข้อนั้นก็จะเป็นเหตุทำให้ทองนั้นสุกไม่ทั่วถึง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่

ช่างทองหรือลูกมือของช่างทองหลอมทองไปพรมนํ้าไปเป็นระยะ ๆ สังเกตดูไปเป็นระยะ ๆ ทองนั้นจึงเป็นของอ่อน ควรแก่การงาน ผุดผ่อง และไม่แตกง่ายใช้งานได้ดี เขามุ่งหมายเพื่อให้เป็นเครื่องประดับชนิดใด ๆ คือ ไม่ว่าจะเป็นแผ่นทอง ต่างหู สร้อยคอ หรือดอกไม้ทอง ก็ย่อมสำเร็จประโยชน์เป็นเครื่องประดับชนิดนั้น ๆ ได้ ฉันใด

[๑๐๒๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุผู้ประกอบอธิจิต พึงกำหนดไว้ในใจซึ่งนิมิต ๓ ตลอดกาลตามกาล คือ

(๑) พึงกำหนดไว้ในใจซึ่งสมาธินิมิต

(๒) พึงกำหนดไว้ในใจซึ่งปัคคาหนิมิต

(๓) พึงกำหนดไว้ในใจซึ่งอุเบกขานิมิต

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุผู้ประกอบอธิจิตพึงกำหนดไว้ในใจเฉพาะแต่สมาธินิมิตโดยส่วนเดียวเท่านั้น ข้อนั้นก็จะเป็นเหตุทำให้จิตเป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน ถ้าภิกษุผู้ประกอบอธิจิตพึงกำหนดไว้ในใจเฉพาะแต่ปัคคาหนิมิตโดยส่วนเดียวเท่านั้น ข้อนั้นก็จะเป็นเหตุทำให้จิตเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่าน ถ้าภิกษุผู้ประกอบอธิจิตพึงกำหนดไว้ในใจเฉพาะแต่อุเบกขานิมิตโดยส่วนเดียว ข้อนั้นก็จะเป็นเหตุทำให้จิตไม่ตั้งมั่นเพื่อความสิ้นอาสวะโดยชอบ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใด ภิกษุผู้ประกอบอธิจิตกำหนดไว้ในใจซึ่งสมาธินิมิตตลอดกาลตามกาล กำหนดไว้ในใจซึ่งปัคคาหนิมิตตลอดกาลตามกาล กำหนดไว้ในใจซึ่งอุเบกขานิมิตตลอดกาลตามกาล เมื่อนั้น จิตนั้นย่อมอ่อน ควรแก่การงาน ผุดผ่อง และไม่เสียหาย ตั้งมั่นด้วยดีเพื่อความสิ้นอาสวะโดยชอบ และภิกษุนั้นจะน้อมจิตไปเพื่อทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองใด ๆ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี คือ

ถ้าภิกษุนั้นจำนงว่า ‘เราพึงแสดงฤทธิ์หลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ ... พึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ เธอย่อมถึงความเป็นผู้อาจสามารถในธรรมนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี”

จบ โลณผลวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อัจจายิกสูตร ๒. ปวิเวกสูตร

๓. สรทสูตร ๔. ปริสาสูตร

๕. ปฐมอาชานียสูตร ๖. ทุติยอาชานียสูตร

๗. ตติยอาชานียสูตร ๘. โปตถกสูตร

๙. โลณผลสูตร ๑๐. ปังสุโธวกสูตร

๑๑. นิมิตตสูตร

จบ ทุติยปัณณาสก์

๓. ตติยปัณณาสก์

(๑๑) ๑. สัมโพธิวรรค

๑. ปุพเพวสัมโพธสูตร

ว่าด้วยเหตุให้ปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้

{๕๔๓} [๑๐๒๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อก่อนตรัสรู้ เราเป็นโพธิสัตว์ยังมิได้ตรัสรู้ ได้มีความดำริดังนี้ว่า ‘ในโลก อะไรหนอเป็นคุณ อะไรหนอเป็นโทษ อะไรหนอเป็นการสลัดออก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้คิดว่า ‘สิ่งที่สุขโสมนัสอาศัยเกิดขึ้นในโลก นี้เป็นคุณในโลก การที่โลกไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษในโลก การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะได้เด็ดขาดในโลก นี้เป็นการสสัดออกในโลก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบเท่าที่เรายังไม่รู้ประจักษ์ซึ่งคุณของโลกโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษของโลกโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสสัดออกของโลกโดยความเป็นการสสัดออกตามความเป็นจริงเพียงใด

เราก็ยังไม่ปฏิญาณตนว่าเป็นผู้ตรัสรู้ซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์เพียงนั้น ก็เมื่อใดเรารู้ประจักษ์ซึ่งคุณของโลกโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษของโลกโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกของโลกโดยความเป็นการสสัดออกตามความเป็นจริง เมื่อนั้นเราจึงปฏิญาณตนว่าเป็นผู้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ก็แลญาณทัสสนะ ได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก”