อเนญชสูตร เล่ม ๒๐

๓. อัปปเมยยสูตร

ว่าด้วยบุคคลที่ประมาณได้ ๓ ประเภท

{๕๕๕} [๑๐๔๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ ประเภทนี้ มีปรากฏอยู่ในโลก ๓ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ

(๑) สุปปเมยยบุคคล (บุคลผู้พึงประมาณได้ง่าย)

(๒) ทุปปเมยยบุคคล (บุคคลผู้พึงประมาณได้ยาก)

(๓) อัปปเมยยบุคคล (บุคคลผู้พึงประมาณไม่ได้)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สุปปเมยยบุคคลเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ฟุ้งซ่าน เย่อหยิ่ง กลับกลอก ปากกล้า แก่คุย ลืมสติ ขาดสัมปชัญญะ จิตใจไม่ตั้งมั่น ไม่มั่นคง ไม่สำรวมอินทรีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสุปปเมยยบุคคล ผู้พึงประมาณได้โดยง่ายดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็ทุปปเมยยบุคคลเป็นไฉน คือ บุคคลบางคน ในโลกนี้เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่เย่อหยิ่ง ไม่กลับกลอก ไม่ปากกล้า ไม่แก่คุย มีสติมั่นคง มีสัมปชัญญะ จิตใจตั้งมั่น มั่นคง สำรวมอินทรีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทุปปเมยยบุคคล ผู้พึงประมาณได้โดยยาก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อัปปเมยยบุคคลเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นพระอรหันตขีณาสพ นี้เรียกว่าอัปปเมยยบุคคล ผู้พึงประมาณไม่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ ประเภทนี้แลมีปรากฏอยู่ในโลก”

๔. อาเนญชสูตร

ว่าด้วยบุคคลผู้เจริญอรูปฌาน ๓ ประเภท

{๕๕๖} [๑๐๔๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก ๓ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ

(๑) บุคคลบางคนในโลกนี้เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา จึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ เขาย่อมชอบในฌานนั้น ปรารถนาฌานนั้น และถึงความยินดีด้วยฌานนั้น เขาดำรงอยู่ในฌานนั้น น้อมใจไปในฌานนั้น มากด้วยฌานนั้นอยู่ไม่เสื่อมจากฌานนั้น เมื่อทำกาละไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นอากาสานัญจายตนะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาชั้นอากาสานัญจายตนะมีอายุประมาณ ๒๐,๐๐๐ กัป ปุถุชนดำรงอยู่ในชั้นอากาสานัญจายตนะนั้นตราบเท่าสิ้นอายุ ยังประมาณอายุของเทวดาเหล่านั้นให้สิ้นไปจนหมดแล้ว

ไปสู่นรกก็มี ไปสู่กำเนิดสัตว์ดิรัจฉานก็มี ไปสู่ปิตติวิสัยก็มี ส่วนสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าดำรงอยู่ในชั้นอากาสานัญจายตนะ นั้นตราบเท่าสิ้นอายุ ยังประมาณอายุของเทวดาเหล่านั้นให้สิ้นไปจนหมดแล้วปรินิพพานในภพนั้นเอง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ระหว่างอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วกับปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วมีความแปลกกันเช่นนี้ มีความแตกต่างกันเช่นนี้ มีเหตุเป็นเครื่องทำต่างกันเช่นนี้ ในเมื่อคติและอุบัติยังมีอยู่(๒) บุคคลบางคนในโลกนี้เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวง เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ เขาย่อมชอบใจฌานนั้นปรารถนาฌานนั้น และถึงความยินดีด้วยฌานนั้น เขาดำรงอยู่ในฌานนั้น น้อมใจไปในฌานนั้น มากด้วยฌานนั้นอยู่ ไม่เสื่อมจากฌานนั้น เมื่อทำ

กาละไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นวิญญาณัญจายตนะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาชั้นวิญญานัญจายตนะมีอายุประมาณ ๔๐,๐๐๐ กัป ปุถุชนดำรงอยู่ในชั้นวิญญาณัญจายตนะนั้นตราบเท่าสิ้นอายุ ยังประมาณอายุของเทวดาเหล่านั้นให้สิ้นไปจนหมดแล้ว ไปสู่นรกก็มี ไปสู่กำเนิดสัตว์ดิรัจฉานก็มี ไปสู่ปิตติวิสัยก็มี ส่วนสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าดำรงอยู่ในชั้นวิญญาณัญจายตนะตราบเท่าสิ้นอายุ ยังประมาณอายุของเทวดาเหล่านั้นให้สิ้นไปจนหมดแล้วปรินิพพานในภพนั้นเอง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ระหว่างอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วกับปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วมีความแปลกกันเช่นนี้ มีความแตกต่างกันเช่นนี้ มีเหตุเป็นเครื่องทำต่างกันเช่นนี้

ในเมื่อคติและอุบัติยังมีอยู่(๓) บุคคลบางคนในโลกนี้เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ เขาย่อมชอบใจฌานนั้น ปรารถนาฌานนั้น และถึงความยินดีด้วยฌานนั้น เขาดำรงอยู่ในฌานนั้น น้อมใจไปในฌานนั้น มากด้วยฌานนั้นอยู่ ไม่เสื่อมจากฌานนั้น เมื่อทำกาละไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นอากิญจัญญายตนะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาชั้นอากิญจัญญายตนะมีอายุประมาณ ๖๐,๐๐๐ กัป ปุถุชนดำรงอยู่ในชั้นอากิญจัญญายตนะนั้นตราบเท่าสิ้นอายุ ยังประมาณอายุของเทวดาเหล่านั้นให้สิ้นไปจนหมดแล้วไปสู่นรกก็มี ไปสู่กำเนิดสัตว์ดิรัจฉานก็มี ไปสู่ปิตติวิสัยก็มี ส่วนสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าดำรงอยู่ในชั้นอากิญจัญญายตนะนั้นตราบเท่าสิ้นอายุ ยังประมาณอายุของเทวดาเหล่านั้นให้สิ้นไปจนหมดแล้ว ปรินิพพานในภพนั้นเอง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ระหว่างอริยสาวก

ผู้ได้สดับแล้วกับปุถชนผู้มิได้สดับแล้วมีความแปลกกันเช่นนี้ มีความแตกต่างกันเช่นนี้ มีเหตุเป็นเครื่องทำต่างกันเช่นนี้ ในเมื่อคติและอุบัติยังมีอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ ประเภทนี้แลมีปรากฏอยู่ในโลก”

๕. วิปัตติสัมปทาสูตร

ว่าด้วยวิบัติ ๓ และสัมปทา ๓

{๕๕๗} [๑๐๔๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิบัติมี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

(๑) สีลวิบัติ ความวิบัติแห่งศีล

(๒) จิตตวิบัติ ความวิบัติแห่งจิต

(๓) ทิฏฐิวิบัติ ความวิบัติแห่งทิฏฐิ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สีลวิบัติเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสีลวิบัติดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็จิตตวิบัติเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนมักโลภ มีจิตพยาบาท ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าจิตตวิบัติ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทิฏฐิวิบัติเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความเห็นวิปริตว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มีคุณ บิดาไม่มีคุณ โอปปาติกสัตว์ไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญา