ปังกธาสูตร เล่ม ๒๐

อัปปมาณสมาธิ ประพฤติอธิศีล อธิจิต และอธิปัญญา

เมื่อก่อนฉันใด ภายหลังก็ฉันนั้น ภายหลังฉันใด เมื่อ

ก่อนก็ฉันนั้น เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบน

ฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น

กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น

ภิกษุเช่นนั้นบัณฑิตกล่าวว่าเป็นนักศึกษา เป็น

นักปฏิบัติ และเป็นผู้มีความประพฤติเรียบร้อยดี ภิกษุ

เช่นนั้นบัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้ตรัสรู้ชอบ เป็นนักปราชญ์

เป็นผู้ถึงที่สุดของการปฏิบัติในโลก

ท่านผู้ประกอบด้วยวิมุตติอันเป็นที่สิ้นตัณหา

ย่อมมีจิตหลุดพ้นจากสังขารธรรม เพราะวิญญาณดับสนิท

เหมือนความดับของดวงประทีปฉะนั้น

๑๑. ปังกธาสูตร

ว่าด้วยทรงสรรเสริญภิกษุผู้รักและยกย่องการศึกษา

{๕๓๑} [๑๐๐๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงนิคมแห่งชาวโกศลชื่อปังกธา ได้ยินว่าสมัยนั้นพระองค์ประทับอยู่ ณ ปังกธานิคมในแคว้นโกศลนั้น ก็สมัยนั้นแลภิกษุชื่อกัสสปโคตรเป็นเจ้าอาวาสอยู่ที่ปังกธานิคม ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาอันปฏิสังยุตด้วยสิกขาบท

ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาอันปฏิสังยุตด้วยสิกขาบทอยู่ ภิกษุกัสสปโคตรได้เกิดความไม่ชอบใจไม่พอใจว่า “สมณะนี้ขัดเกลายิ่งนัก” ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปังกธานิคมตามพระพุทธาภิรมย์ แล้วได้เสด็จจาริกไปทางพระนครราชคฤห์ เมื่อเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้เสด็จถึงพระนครราชคฤห์แล้ว นัยว่าสมัยนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่บนภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์[๑๐๐๔] ครั้งนั้นแล ภิกษุกัสสปโคตร เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน ได้เกิดความรังเกียจเดือดร้อนใจว่า “ไม่เป็นลาภของเราเลยหนอ เราไม่มีลาภหนอ

เราได้ชั่วแล้วหนอ เราไม่ได้ดีแล้วหนอ ที่มามีความไม่ชอบใจไม่พอใจว่า ‘สมณะนี้ขัดเกลายิ่งนัก’ ในเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วย ธรรมีกถาอันปฏิสังยุตด้วยสิกขาอยู่ ถ้ากระไร เราควรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วพึงแสดงโทษโดยความเป็นโทษในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด”ลำดับนั้นแล ภิกษุกัสสปโคตรเก็บงำเสนาสนะถือบาตรจีวรหลีกไปทางพระนครราชคฤห์ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ พระนครราชคฤห์โดยลำดับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกราบทูลว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมของชาวโกศลชื่อปังกธา ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาอันปฏิสังยุตด้วยสิกขาบท พระพุทธเจ้าข้า ขณะที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วย

ธรรมีกถาอันปฏิสังยุตด้วยสิกขาบทอยู่ ข้าพระองค์นั้นได้เกิดความไม่ชอบใจไม่พอใจว่า ‘สมณะนี้ขัดเกลายิ่งนัก’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปังกธานิคมตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จจาริกไปทางพระนครราชคฤห์ พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์นั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน ได้เกิดความรังเกียจเดือดร้อนใจว่า ‘ไม่เป็นลาภของเราเลยหนอ เราไม่มีลาภหนอ เราได้ชั่วแล้วหนอ เราไม่ได้ดีแล้วหนอ ที่มามีความไม่ชอบใจไม่พอใจว่า ‘สมณะนี้ขัดเกลายิ่งนัก’ ในเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาอันปฏิสังยุตด้วยสิกขาอยู่ ถ้ากระไร เราควรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ

ครั้นแล้วพึงแสดงโทษโดยความเป็นโทษในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด’ ดังนี้ พระพุทธเจ้าข้า โทษได้มาถึงตัวข้าพระองค์ผู้เป็นคนโง่ คนหลง ไม่ฉลาด ที่ได้เกิดความไม่ชอบใจไม่พอใจว่า ‘สมณะนี้ขัดเกลายิ่งนัก’ ในเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาอันปฏิสังยุตด้วยสิกขาบทอยู่ พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงรับโทษของข้าพระองค์นั้นโดยความเป็นโทษ เพื่อความสำรวมระวังต่อไปด้วยเถิด”[๑๐๐๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เอาเถอะ กัสสปะ โทษได้มาถึงตัวเธอผู้เป็นคนโง่ คนหลง ไม่ฉลาด ที่ได้เกิดความไม่ชอบใจไม่พอใจว่า ‘สมณะนี้ขัดเกลายิ่งนัก’ ในเมื่อเราชี้แจงภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาอันปฏิสังยุตด้วยสิกขาบทอยู่ ก็เพราะเหตุที่เธอนั้นเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้วทำคืนตามธรรม ฉะนั้น เราก็ขอรับโทษนั้นของเธอ ดูก่อนกัสสปะ ก็การที่บุคคลเห็นโทษโดยความเป็นโทษ แล้วทำคืนเสียตามธรรมถึงความสำรวมต่อไป นี้เป็นความเจริญในอริยวินัย

ดูก่อนกัสสปะ ถ้าภิกษุปูนเถระเป็นผู้ไม่รักการศึกษา ไม่สรรเสริญ การสมาทานการศึกษา ไม่ชักชวนภิกษุอื่น ๆ ที่ไม่รักการศึกษาในการศึกษา และไม่สรรเสริญคุณความดีที่มีจริงเป็นจริงของภิกษุอื่น ๆ ที่รักการศึกษาตามโอกาส ดูก่อนกัสสปะ ภิกษุปูนเถระเห็นปานนี้เราไม่สรรเสริญ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าภิกษุอื่น ๆ จะพึงคบหาเธอโดยเห็นว่า ‘พระศาสดาตรัสสรรเสริญคุณความดีของท่านผู้นี้’ ภิกษุพวกที่คบหาภิกษุนั้นพึงถือเอาภิกษุนั้นเป็นแบบอย่างข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์ เพื่อความทุกข์แก่เธอทั้งหลายสิ้นกาลนาน ดูก่อนกัสสปะ เพราะเหตุดังกล่าวมานี้ เราจึงไม่สรรเสริญภิกษุปูนเถระเห็นปานนี้[๑๐๐๖]

ดูก่อนกัสสปะ ถ้าภิกษุปูนกลาง ... ถ้าภิกษุใหม่เป็นผู้ไม่รักการศึกษา ไม่สรรเสริญ การสมาทานการศึกษา ไม่ชักชวนภิกษุอื่น ๆ ที่ไม่รัก การศึกษาในการศึกษา และไม่สรรเสริญคุณความดีที่มีจริงเป็นจริงของภิกษุอื่น ๆ ที่รักการศึกษาตามโอกาส ดูก่อนกัสสปะ ภิกษุใหม่เห็นปานนี้เราไม่สรรเสริญ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าภิกษุอื่น ๆ จะพึงคบหาเธอโดยเห็นว่า ‘พระศาสดาตรัสสรรเสริญคุณความดีของท่านผู้นี้’ ภิกษุพวกที่คบหาภิกษุนั้นพึงถือเอาภิกษุนั้นเป็นแบบอย่าง ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์ เพื่อความทุกข์แก่เธอทั้งหลายสิ้นกาลนาน ดูก่อนกัสสปะ เพราะเหตุดังกล่าวมานี้ เราจึงไม่สรรเสริญภิกษุใหม่เห็นปานนี้ดูก่อนกัสสปะ ถ้าภิกษุปูนเถระเป็นผู้รักการศึกษา สรรเสริญการสมาทานการศึกษา ย่อมชักชวนภิกษุอื่น ๆ ที่ไม่รักการศึกษาในการศึกษา และสรรเสริญคุณความดีที่มีจริงเป็นจริงของภิกษุอื่น ๆ ที่รักการศึกษาตามโอกาส ดูก่อนกัสสปะ ภิกษุปูนเถระเห็นปานนี้เราสรรเสริญ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าภิกษุอื่น ๆ จะพึงคบหาเธอโดยเห็นว่า ‘พระศาสดาทรงสรรเสริญคุณความดีของภิกษุนี้’ ภิกษุพวกที่คบหาภิกษุนั้นพึงถือเอาภิกษุนั้นเป็นแบบ

อย่าง ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลายสิ้นกาลนาน เพราะเหตุดังกล่าวมานี้ เราจึงสรรเสริญภิกษุปูนเถระเห็นปานนี้

[๑๐๐๗] ดูก่อนกัสสปะ ถ้าภิกษุปูนกลาง ... ถ้าภิกษุใหม่เป็นผู้รักการศึกษา สรรเสริญการสมาทานการศึกษา ย่อมชักชวนภิกษุอื่น ๆ ที่ไม่รักการศึกษาในการศึกษา และสรรเสริญคุณความดีที่มีจริงเป็นจริงของภิกษุอื่น ๆ ที่รักการศึกษาตามโอกาส ดูก่อนกัสสปะ ภิกษุใหม่เห็นปานนี้เราสรรเสริญ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าภิกษุอื่น ๆ จะพึงคบหาเธอโดยเห็นว่า ‘พระศาสดาทรงสรรเสริญคุณความดีของภิกษุนี้’ ภิกษุพวกที่คบหาภิกษุนั้นพึงถือเอาภิกษุนั้นเป็นแบบอย่าง ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลายสิ้นกาลนาน เพราะเหตุดังกล่าวมานี้ เราจึงสรรเสริญภิกษุใหม่นี้”

จบ สมณวรรคที่ ๔

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สมณสูตร ๒. คัทรภสูตร

๓. เขตตสูตร ๔. วัชชีปุตตสูตร

๕. เสกขสูตร ๖. ปฐมสิกขาสูตร

๗. ทุติยสิกขาสูตร ๘. ตติยสิกขาสูตร

๙. ปฐมสิกขาขัตตยสูตร ๑๐. ทุติยสิกขัตตยสูตร

๑๑. ปังกธาสูตร

(๑๐) ๕. โลณผลวรรค

๑. อัจจายิกสูตร

ว่าด้วยกิจรีบด่วนของชาวนาและของภิกษุ

{๕๓๒} [๑๐๐๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่ควรรีบด่วนทำของคฤหบดีชาวนามี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ คฤหบดีชาวนาในโลกนี้ต้องรีบเร่งไถนาให้ดี คราดนาให้เรียบร้อย ๑ ครั้นแล้วต้องรีบเร่งเพาะพืชลงไป ๑ ครั้น แล้วต้องรีบเร่งไขนํ้าเข้าบ้าง ระบายนํ้าออกบ้าง ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่ควรรีบด่วนทำของคฤหบดีชาวนามี ๓ อย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คฤหบดีชาวนานั้นไม่มีฤทธิ์หรืออานุภาพบันดาลว่า ‘ข้าวเปลือกของเราจงงอกขึ้นในวันนี้ พรุ่งนี้จงมีท้อง มะรืนนี้จงสุก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยที่แท้ ย่อมมีกาลเวลาที่ข้าวเปลือกของคฤหบดีชาวนานั้นซึ่งเปลี่ยนแปรไปตามฤดูกาลจะเกิดก็ดี

จะมีท้องก็ดี จะสุกก็ดีฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย กิจที่ควรรีบด่วนทำของภิกษุก็มี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ การสมาทานอธิสีลสิกขา ๑ การสมาทานอธิจิตตสิกขา ๑ การสมาทานอธิปัญญาสิกขา ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่ควรรีบด่วนทำของภิกษุมี ๓ มีอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นไม่มีฤทธิ์หรืออานุภาพบันดาลว่า ‘จิตของเราจงพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นด้วยอุปาทานในวันนี้แล หรือมิฉะนั้นก็ในวันพรุ่งนี้ หรือในวันมะรืนนี้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยที่แท้ ย่อมมีกาลเวลาที่จิตของภิกษุนั้นจะหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักมีฉันทะอย่างแรงกล้าในการสมาทานอธิสีลสิกขา เราจักมีฉันทะอย่างแรงกล้าในการสมาทานอธิจิตตสิกขา เราจักมีฉันทะอย่างแรงกล้าในการสมาทานอธิปัญญาสิกขา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”