เวนาคสูตร เล่ม ๒๐

ก็มรรคปฏิทาซึ่งเป็นไปเพื่อละเพื่อก้าวล่วงสมาตาปุตติกภัย ๓ อย่างและอมาตาปุติกภัย ๓ อย่างนี้คืออะไรบ้าง คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มรรคา ปฏิปทาซึ่งเป็นไปเพื่อละ เพื่อก้าวล่วงสมาตาปุตติกภัย ๓ อย่างและอมาตาปุตติกภัย ๓ อย่างนี้แล”

๓. เวนาคปุรสูตร

ว่าด้วยพระพุทธองค์ได้ที่นั่งที่นอนสูงใหญ่ ๓ อย่างโดยง่าย

{๕๐๓} [๙๓๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์แห่งชาวโกศลชื่อเวนาคปุระแล้ว พราหมณ์และคฤหบดีชาวเวนาคปุระได้สดับข่าวมาว่า “พระสมณโคดมศากยบุตรเสด็จออกผนวชจากศากยตระกูล ได้เสด็จมาถึงเวนาคปุระแล้วโดยลำดับ ก็แลชื่อเสียงอันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้น แลขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’ พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เองแล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้ง

สมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์

พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้นเป็นความดีแล”

[๙๓๕] ครั้งนั้นแล พราหมณ์และคฤหบดีชาวเวนาคปุระเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วบางพวกถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งบาง พวกได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกประนมมือไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับแล้วจึงนั่ง บางพวกประกาศชื่อและโคตรในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจึงนั่ง บางพวกนั่งนิ่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วพราหมณ์วัจฉโคตรชาวเวนาคปุระได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“น่าอัศจรรย์นัก พระโคดมผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก พระโคดมผู้เจริญที่อินทรีย์ของท่านพระโคดมผ่องใสยิ่งนัก พระฉวีวรรณของท่านพระโคดมบริสุทธิ์ผุดผ่อง พระโคดมผู้เจริญ อินทรีย์ของท่านพระโคดมผ่องใส พระฉวีวรรณของท่านพระโคดมบริสุทธิ์ผุดผ่องเหมือนกับลูกพุทราสุกที่มีในสารทกาลซึ่งบริสุทธิ์ผุดผ่องฉะนั้น พระโคดมผู้เจริญ อินทรีย์ของท่านพระโคดมผ่องใส พระฉวีวรรณของท่านพระโคดมบริสุทธิ์ผุดผ่องเหมือนผลตาลสุกที่หลุดจากขั้วซึ่งบริสุทธิ์ผุดผ่องฉะนั้น

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อินทรีย์ของท่านพระโคดมผ่องใส พระฉวีวรรณของท่านพระโคดมบริสุทธิ์ผุดผ่องเหมือนกับแห่งทองชมพูนุทที่บุตรนายช่างทองผู้มีทักษะหลอมดีแล้ว อันนายช่างทองผู้ฉลาดบุดีแล้ว เขาวางไว้บนผ้ากัมพลเหลืองส่องแสงประกายสุกสะกาวฉะนั้น พระโคดมผู้เจริญที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่เห็นปานนี้ คือ เตียงมีเท้าเกินประมาณ เตียงมีเท้าทำเป็นรูปสัตว์ร้าย ผ้าโกเชาว์มีขนยาว เครื่องลาดที่ทำด้วยขนแกะอันวิจิตรด้วยลวดลาย เครื่องลาดที่ทำด้วยขนแกะสีขาว เครื่องลาดที่มีสัณฐานเป็นช่อดอกไม้ เครื่องลาดที่ยัดนุ่น เครื่องลาดขนแกะอันวิจิตรด้วยรูปสัตว์ร้ายมีสีหะและเสือเป็นต้น เครื่องลาดขนแกะมีขนตั้ง เครื่องลาดขนแกะข้างเดียว เครื่องลาดทองและเงินแกมไหม เครื่องลาดไหมขลิบทองและเงิน เครื่องลาดขนแกะจุนางรำ ๑๖ คนยืนรำได้ เครื่องลาดหลังข้าง เครื่องลาดหลังม้า

เครื่องลาดในรถ เครื่องลาดทำด้วยหนังสัตว์ชื่ออชินะอันมีขนอ่อนนุ่ม เครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังชะมด เครื่องลาดมีเพดาน เครื่องลาดมีหมอนข้าง ท่านพระโคดมคงได้ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่เห็นปานนี้ตามความปรารถนาได้โดยไม่ยาก ไม่ลำบากเป็นแน่”

[๙๓๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่เหล่านั้น คือ เตียงมีเท้าเกินประมาณ ... เครื่องลาดมีหมอนข้างบรรพชิตหาได้ยาก และที่ได้แล้วก็ไม่ควรใช้สอย

ดูก่อนพราหมณ์ ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ ๓ ชนิดนี้ทุกวันนี้เราได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ ๓ ชนิดคืออะไรบ้าง คือ ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของทิพย์ ๑ ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของพรหม ๑ ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของพระอริยเจ้า ๑ ดูก่อนพราหมณ์ ที่นั่งที่นอนอันใหญ่ ๓ ชนิดนี้แลทุกวันนี้เราได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก”

“พระโคดมผู้เจริญ ก็ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของทิพย์ที่ทุกวันนี้ท่านพระโคดมได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบากเป็นไฉน”

“ดูก่อนพราหมณ์ เราอาศัยหมู่บ้านหรือนิคมแห่งใดในโลกนี้อยู่ เวลาเช้า เราครองอันตรวาสก ถือบาตรจีวรแล้วเข้าไปบิณฑบาตยังหมู่บ้านหรือนิคมแห่งนั้นแหละ กลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว ก็เข้าไปยังชายป่า รวบรวมหญ้าหรือใบไม้ซึ่งมีอยู่ ณ ที่นั้นมาทำเป็นกองแล้ว นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เรานั้นสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้า

ตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติอยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าเราผู้เป็นเช่นนี้เดินจงกรมอยู่ ที่เดินจงกรมในสมัยนั้นของเราชื่อว่าเป็นทิพย์ ถ้าเราผู้เป็นเช่นนี้ยืนอยู่ ที่ยืนในสมัยนั้นของเราชื่อว่าเป็นทิพย์ ถ้าเราผู้เป็นเช่นนี้นั่งอยู่ ที่นั่งในสมัยนั้นของเราชื่อว่าเป็นทิพย์ ถ้าเราผู้เป็นเช่นนี้นอนอยู่ ที่นอนอันสูงใหญ่ในสมัยนั้นของเราชื่อว่าเป็นทิพย์ ดูก่อนพราหมณ์ ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของทิพย์นี้แลที่ทุกวันนี้เราได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก”[๙๓๗] “น่าอัศจรรย์นัก พระโคดมผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก พระโคดมผู้เจริญ ก็คนอื่นใครเล่า นอกจากท่านพระโคดม ที่จักได้ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของทิพย์เห็นปานดังนี้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก

พระโคดมผู้เจริญ ก็ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของพรหมที่ทุกวันนี้ท่านพระโคดมได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบากเป็นไฉน”

“ดูก่อนพราหมณ์ เราอาศัยหมู่บ้านหรือนิคมแห่งใดในโลกนี้อยู่ เวลาเช้า เราครองอันตรวาสก ถือบาตรจีวรแล้วเข้าไปบิณฑบาตยังหมู่บ้านหรือนิคมแห่งนั้นแหละ กลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว ก็เข้าไปยังชายป่า รวบรวมหญ้าหรือใบไม้ซึ่งมีอยู่ ณ ที่นั้นทำให้เป็นกองแล้ว นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ

ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ มีใจประกอบด้วยกรุณา ... มีใจประกอบด้วยมุทิตา ... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าเราผู้เป็นเช่นนี้เดินจงกรมอยู่ ที่เดินจงกรมในสมัยนั้น ของเราชื่อว่าเป็นของพรหม ถ้าเราผู้เป็นเช่นนี้ยืนอยู่... นั่งอยู่... นอนอยู่ ที่นอนอันสูงใหญ่ในสมัยนั้นของเราชื่อว่าเป็นของพรหม ดูก่อนพราหมณ์ ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของพรหมนี้แลที่ทุกวันนี้เราได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก”[๙๓๘] “น่าอัศจรรย์นัก พระโคดมผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก พระโคดมผู้เจริญ ก็คนอื่นใครเล่า นอกจากท่านพระโคดม ที่จักได้ที่นั่งที่นอนอันสูง ใหญ่ที่เป็นของพรหมเห็นปานดังนี้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก

พระโคดมผู้เจริญ ก็ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของพระอริยเจ้าที่ทุกวันนี้ท่านพระโคดมได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบากเป็นไฉน”

“ดูก่อนพราหมณ์ เราอาศัยหมู่บ้านหรือนิคมแห่งใดในโลกนี้อยู่ เวลาเช้า เราครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรแล้วเข้าไปบิณฑบาตยังหมู่บ้านหรือนิคมแห่งนั้นแหละ กลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว ก็เข้าไปยังชายป่า รวบรวมหญ้าหรือใบไม้ซึ่งมีอยู่ ณ ที่นั้นทำให้เป็นกองแล้ว นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เรารู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘ราคะเราละได้แล้ว ถอนรากขึ้นแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา โทสะเราละได้แล้ว ... โมหะเราละได้แล้ว ถอนรากขึ้นแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา’ ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าเราผู้เป็นเช่นนี้

เดินจงกรมอยู่ ที่เดินจงกรมในสมัยนั้นของเราชื่อว่าเป็นของพระอริยเจ้า ถ้าเราผู้เป็นเช่นนี้ยืนอยู่... นั่งอยู่... นอนอยู่ที่นอนอันสูงใหญ่ในสมัยนั้นของเรา ชื่อว่าเป็นของพระอริยเจ้า ดูก่อนพราหมณ์ ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของพระอริยเจ้านี้แลที่ทุกวันนี้เราได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก”

“น่าอัศจรรย์นัก พระโคดมผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก พระโคดมผู้เจริญก็คนอื่นใครเล่านอกจากท่านพระโคดม ที่จักได้ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของพระอริยเจ้าเห็นปานดังนี้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ท่านพระโคดมทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิดบอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์เหล่านี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมได้โปรดจำข้าพระองค์ทั้งหลายว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๔. สรภสูตร

ว่าด้วยอฐานะ ๓ อย่าง

{๕๐๔} [๙๓๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล ปริพาชกชื่อสรภะสึกออกไปจากธรรมวินัยนี้ไม่นาน เขาพูดในบริษัทที่พระนครราชคฤห์อย่างนี้ว่า “ธรรมของพวกสมณศากยบุตรเรารู้ทั่วถึงแล้ว ก็แหละเพราะรู้ทั่วถึงธรรมของพวกสมณศากยบุตรแล้ว เราจึงได้สึกมาเสีย ถ้ามิเช่นนั้น เราก็จะไม่สึกมาจากธรรมวินัยนั้นเลย”