พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย · ติกนิบาต
พระสูตรที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ เล่ม ๒๐
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๙๖–๕๙๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๔ ในติกนิบาตมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต พระสูตรที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๐)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๐ หน้า ๔๕๐–๔๕๘
พระสูตรที่ไม่รวมไว้ในปัณณาสก์
๖. อเจลกวรรค
ว่าด้วยปฏิปทา
{๕๙๖} [๑๐๘๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๓ อย่าง ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ
(๑) อาคาฬหปฏิปทา ข้อปฏิบัติอย่างหยาบ
(๒) นิชฌามปฏิปทา ข้อปฏิบัติอย่างเหี้ยมเกรียม
(๓) มัชฌิมาปฏิปทา ข้อปฏิบัติอย่างกลาง
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาคาฬหปฏิปทาเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โทษในกามไม่มี’ เขาถึงความเป็นผู้ตกไปในกามอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอาคาฬหปฏิปทา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็นิชฌามปฏิปทาเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นอเจลก ขาดมรรยาท เลียมือ เขาเชิญให้มารับภิกษาก็ไม่มา เขาเชิญให้หยุดก็ไม่หยุด ไม่รับภิกษาที่เขาแบ่งไว้ก่อน ไม่รับภิกษาที่เขาทำเจาะจงให้ ไม่ยินดีภิกษาที่เขาเชิญ ไม่รับภิกษาจากปากหม้อ ไม่รับภิกษาจากหม้อข้าว ไม่รับภิกษาที่คร่อมธรณีประตู ไม่รับภิกษาที่คร่อมท่อนไม้ ไม่รับภิกษาที่คร่อมสาก ไม่รับภิกษาของคนสองคนที่กำลังบริโภคอยู่ ไม่รับภิกษาของผู้หญิงมีครรภ์ ไม่รับภิกษาของผู้หญิงที่กำลังให้ลูกดื่มนม ไม่รับภิกษาของผู้หญิงที่คลอเคลียผู้ชาย ไม่รับภิกษาที่นัดแนะกันทำไว้ ไม่รับภิกษาในที่เลี้ยงดู
- ๑นิชฌามปฏิปทา ข้อปฏิบัติอย่างเหี้ยมเกรียม หมายถึงข้อปฏิบัติที่ทำให้ตนหม่นไหม้ระทมทุกข์ ได้แก่ อัตตกิลมถานุโยค การประกอบตนให้ลำบากด้วยตบะต่าง ๆ (นัย องฺ.ติก.อ. ๒๗๖)
- ๒อเจลก แปลว่า ผู้ไม่มีผ้า คือไม่นุ่งผ้า เป็นนักบวชเปลือยนอกพระพุทธศาสนา (องฺ.ติก.อ. ๒๗๖)
สุนัขไว้ ไม่รับภิกษาในที่มีแมลงวันไต่ตอมเป็นกลุ่ม ๆ ไม่กินปลา ไม่กินเนื้อ ไม่ดื่มสุรา ไม่ดื่มเมรัย ไม่ดื่มยาดอง รับภิกษาที่เรือนหลังเดียว ยังชีพด้วยข้าวคำเดียวบ้าง รับภิกษาที่เรือน ๒ หลัง ยังชีพด้วยข้าว ๒ คำบ้าง รับภิกษาที่เรือน ๗ หลัง ยังชีพด้วยข้าว ๗ คำบ้าง ยังชีพด้วยภิกษาในถาดน้อยใบเดียวบ้าง ๒ ใบบ้าง ... ๗ ใบบ้าง กินอาหารที่เก็บค้างไว้วันหนึ่งบ้าง ๒ วันบ้าง ... ๗ วันบ้าง เป็นผู้ขวนขวายบริโภคแต่อาหารที่เวียนมาเช่นนี้แม้นานตั้งครึ่งเดือนบ้างอยู่
บุคคลนั้นเป็นผู้มีผักดองเป็นอาหารบ้าง มีข้าวฟ่างเป็นอาหารบ้าง มีลูกเดือยเป็นอาหารบ้าง มีกากข้าวเป็นอาหารบ้าง มียางเป็นอาหารบ้าง มีสาหร่ายเป็นอาหารบ้าง มีรำเป็นอาหารบ้าง มีข้าวตังเป็นอาหารบ้าง มีกำยานเป็นอาหารบ้าง มีหญ้าเป็นอาหารบ้าง มีมูลโคเป็นอาหารบ้าง มีเหง้าและผลไม้ในป่าเป็นอาหาร บริโภคผลไม้หล่นยังชีพ
บุคคลนั้นนุ่งห่มผ้าป่านบ้าง นุ่งห่มผ้าแกมกันบ้าง นุ่งห่มผ้าห่อศพบ้าง นุ่งห่มผ้าบังสุกุลบ้าง นุ่งห่มผ้าเปลือกไม้บ้าง นุ่งห่มหนังเสือบ้าง นุ่งห่มหนังเสือทั้งเล็บบ้าง นุ่งห่มผ้าคากรองบ้าง นุ่งห่มผ้าเปลือกปอกรองบ้าง นุ่งห่มผ้าผลไม้กรองบ้าง นุ่งห่มผ้ากัมพลทำด้วยผมคนบ้าง นุ่งห่มผ้ากัมพลทำด้วยขนสัตว์บ้าง นุ่งห่มผ้ากัมพลทำด้วยขนปีกนกเค้าบ้าง ถอนผมและหนวดคือขวนขวายแต่การถอนผมและหนวดบ้าง ยืนอย่างเดียวไม่ยอมนั่งบ้าง เดินกระหย่ง คือเดินกระหย่งเหยียบพื้นไม่เต็มเท้าบ้าง นอนบนหนาม คือนอนบนที่นอนที่มีหนามบ้าง อาบนํ้าวันละ ๓ ครั้ง คือขวนขวายแต่การลงแช่นํ้าบ้าง เป็นผู้ประกอบการขวนขวายในการย่างและบ่มกายมีประการมิใช่น้อยเห็นปานนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่านิชฌามปฏิปทาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มัชฌิมาปฏิปทาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌา
และโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ ... พิจารณา เห็นจิตในจิตอยู่ ... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่ามัชฌิมาปฏิปทา
{๕๙๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๓ อย่างนี้แล” (๑)
[๑๐๘๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ
(๑) อาคาฬหปฏิปทา ข้อปฏิบัติอย่างหยาบ
(๒) นิชฌามปฏิปทา ข้อปฏิบัติอย่างเหี้ยมเกรียม
(๓) มัชฌิมาปฏิปทา ข้อปฏิบัติอย่างกลาง
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาคาฬหปฏิปทาเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอาคาฬหปฏิปทา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็นิชฌามปฏิปทาเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่านิชฌามปฏิปทา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มัชฌิมาปฏิปทาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว (๒)
ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร ... (๓)ย่อมเจริญสัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ ... (๔)
ย่อมเจริญสัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ ... (๕)
ย่อมเจริญสติสัมโพฌงค์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ ...(๖)ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่ามัชฌิมาปฏิปทา (๗)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๓ อย่างนี้แล”
จบ อเจลกวรรคที่ ๖
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑.สติปัฏฐานสูตร ๒. สัมมัปปธานสูตร
๓.อิทธิปาทสูตร ๔. อินทรียสูตร
๕.พลสูตร ๖. สัมโพชฌังคสูตร
๗.มัคคสูตร
๗. กัมมปถเปยยาล
ว่าด้วยธรรม ๓ อย่างหลายนัย
{๕๙๘} [๑๐๘๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการต้องตกนรกเหมือนถูกนำมาฝังไว้ ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ ฆ่าสัตว์ด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในการฆ่าสัตว์ ๑ พอใจในการฆ่าสัตว์ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แลต้องตกนรกเหมือนถูกนำมาฝังไว้ (๑)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการต้องได้ขึ้นสวรรค์เหมือนถูกเชิญมาประดิษฐานไว้ ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ ๑ พอใจในการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ ๑ ... (๒)... ลักทรัพย์ด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในการลักทรัพย์ ๑ พอใจในการลักทรัพย์ ๑ ... (๓)
... งดเว้นจากการลักทรัพย์ด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในการงดเว้นจากการลักทรัพย์ ๑ พอใจในการงดเว้นจากการลักทรัพย์ ๑... (๔)
... ประพฤติผิดในกามด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในการประพฤติผิดในกาม ๑ พอใจในการประพฤติผิดในกาม ๑... (๕)
... งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม ๑ ชักชวนผู้อื่นในการงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม ๑ พอใจในการงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม ๑ ... (๖)
... พูดเท็จด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในการพูดเท็จ ๑ พอใจในการพูดเท็จ ๑ ... (๗)
... งดเว้นจากการพูดด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในการงดเว้นจากการพูดเท็จ ๑ พอใจในการงดเว้นจากการพูดเท็จ ๑... (๘)... กล่าวคำส่อเสียดด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในคำส่อเสียด ๑ พอใจในคำส่อเสียด ๑... (๙)
... งดเว้นจากคำส่อเสียดด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในการงดเว้นจากคำส่อเสียด ๑ พอใจในการงดเว้นจากคำส่อเสียด ๑... (๑๐)... กล่าวคำหยาบด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในคำหยาบ ๑ พอใจในคำหยาบ ๑... (๑๑)
... งดเว้นจากคำหยาบด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในการงดเว้นจากคำหยาบ ๑ พอใจในการงดเว้นจากคำหยาบ ๑ ... (๑๒)... กล่าวคำเพ้อเจ้อด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในคำเพ้อเจ้อ ๑ พอใจในคำเพ้อเจ้อ ๑ ... (๑๓)
... เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในการงดเว้นจากคำเพ้อเจ้อ ๑ พอใจในการงดเว้นจากคำเพ้อเจ้อ ๑... (๑๔)... เป็นผู้ละโมบด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในความละโมบ ๑ พอใจในความละโมบ ๑... (๑๕)
... ไม่มากด้วยความละโมบด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในความไม่ละโมบ ๑ พอใจในความไม่ละโมบ ๑... (๑๖)... มีจิตพยาบาทด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในความพยาบาท ๑ พอใจในความพยาบาท ๑... (๑๗)... มีจิตไม่พยาบาทด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในความไม่พยาบาท ๑ พอใจในความไม่พยาบาท ๑... (๑๘)
... มีความเห็นผิดด้วยตนเอง ๑ ชักชวนผู้อื่นในความเห็นผิด ๑ พอใจในความเห็นผิด ๑ ... (๑๙)
... มีความเห็นชอบด้วยตนเอง ๑ชักชวนผู้อื่นในความเห็นชอบ ๑ พอใจในความเห็นชอบ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แล ต้องได้ขึ้นสวรรค์ เหมือนถูกเชิญมาประดิษฐานไว้” (๒๐)
จบ กัมมปถเปยยาล
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. ปาณสูตร ๒ สูตร ๒. อทินนาสูตร ๒ สูตร
๓. มิจฉาสูตร ๒ สูตร ๔. มุสาวาทีสูตร ๒ สูตร
๕. ปิสุณาสูตร ๒ สูตร ๖. ผรุสสูตร ๒ สูตร
๗. สัมผัปปลาปสูตร ๒ สูตร ๘. อภิชฌาสูตร ๒ สูตร
๙. พยาปาทสูตร ๒ สูตร ๑๐. ทิฏฐิสูตร ๒ สูตร
๘. ราคเปยยาล
{๕๙๙} [๑๐๘๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพื่อรู้ราคะด้วยปัญญาอันยิ่ง จึงควรเจริญธรรม ๓ ประการ ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ สุญญตสมาธิ ๑ อนิมิตตสมาธิ ๑ อัปปณิหิตสมาธิ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพื่อรู้ราคะด้วยปัญญาอันยิ่ง จึงควรเจริญธรรม ๓ ประการนี้แล
- ๑สุญญตสมาธิ สมาธิอันพิจารณาเห็นความว่างจากราคะ โทสะ โมหะเป็นอารมณ์ อนิมิตตสมาธิ สมาธิอันพิจารณาเห็นธรรมไม่มีนิมิตเพราะนิมิตคือราคะ โทสะ โมหะเป็นอารมณ์ อัปปณิหิตสมาธิ สมาธิอันพิจารณาเห็นธรรมไม่มีความตั้งปรารถนาด้วยกิเลสเหตุให้ปรารถนาคือราคะ โทสะ โมหะเป็นอารมณ์ (นัย วิ.อ. ๑/๕๓๕) สมาธิทั้ง ๓ นี้เป็นชื่อของวิปัสสนา (องฺ.ติก.อ. ๒๗๘)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพื่อกำหนดรู้ราคะ... เพื่อความสิ้นไปรอบ เพื่อละ เพื่อความสิ้นไป เพื่อความเสื่อมไป เพื่อความคาย เพื่อความดับ เพื่อความสละ เพื่อความสลัดทิ้งราคะ ควรเจริญธรรม ๓ ประการเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไปรอบ เพื่อละ เพื่อความสิ้นไป เพื่อความเสื่อมไป เพื่อความคาย เพื่อความดับ เพื่อความสละ เพื่อความสลัดทิ้งโทสะ... โมหะ... โกธะ (ความโกรธ)... อุปนาหะ (ความผูกโกรธ)... มักขะ (ความลบหลู่คุณท่าน)... ปลาสะ (ความตีเสมอ)... อิสสา (ความริษยา)... มัจฉริยะ (ความตระหนี่)... มายา (มารยา)... สาเถยยะ (ความโอ้อวด) ... ถัมภะ (ความหัวดื้อ)... สารัมภะ (ความแข่งดี)... มานะ (ความถือตัว)... อติมานะ (ความดูหมิ่นเขา)... มทะ (ความมัวเมา) ... ปมาทะ (ความประมาท)... จึงควรเจริญธรรม ๓ ประการนี้แล”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระสูตรนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล
จบ ราคเปยยาล
รวมธรรมที่มีในราคเปยยาลนี้ คือ
๑. ราคะ ๒. โทสะ
๓. โมหะ ๔. โกธะ
๕. อุปนาหะ ๖. มักขะ
๗. ปลาสะ ๘. อิสสา
๙. มัจฉริยะ ๑๐. มายา
๑๑. สาเถยยะ ๑๒. ถัมภะ
๑๓. สารัมภะ ๑๔. มานะ
๑๕. อติมานะ ๑๖. มทะ
๑๗. ปมาทะ
ธรรมเหล่านี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอาศัยราคเปยยาล โดยเทียบเคียงกับโอปัมมสูตร ทรงประสงค์ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้ คือ๑.อภิญญา รู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง
๒.ปริญญา กำหนดรู้
๓.ปริกขยา ความสิ้นไปรอบ
๔.ปหานะ การละ
๕.ขยะ ความสิ้นไป
๖.วยะ ความเสื่อม
๗.วิราคะ ความสำรอก
๘.นิโรธะ ความดับสนิท
๙.จาคะ การสละ
๑๐.ปฏินิสสัคคะ การสละคืน
และทรงกำหนดธรรม ๓ ประการ คือ สุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ มีสมาธิเป็นมูล แม้ในเปยยาลทั้งหลายแล
จบ พระบาลีติกนิบาต
จบ พระสูตรที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์