๓. เมตตาสูตร เล่ม ๒๒

เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความ เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้แลเป็นที่ตั้งแห่งการระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความ ไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน”

๓. ตติยสาราณียสูตร

ว่าด้วยธาตุป็นเครื่องสลัดออก ๖ ประการ

{๒๘๔} [๑๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธาตุเป็นเครื่องสลัดออก มี ๖ ประการนี้ ๖ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เมตตาเจโตวิมุตติ ข้าพเจ้าก็เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น พยาบาทก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ เธอ

อันภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนว่า ‘ผู้มีอายุอย่าได้กล่าว อย่างนี้ อย่าได้พูดอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคเจ้า มิได้ตรัสไว้อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลย การที่เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น ความพยาบาทก็จักยัง ครอบงำจิตของเธออยู่’ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ เพราะ เมตตาเจโตวิมุตตินี้เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งพยาบาทคือความปองร้าย

(๒) ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า‘กรุณาเจโตวิมุตติข้าพเจ้า ก็เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น วิหิงสาก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ เธออันภิกษุทั้งหลาย พึงกล่าวตักเตือนว่า ‘ผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนี้ อย่าได้พูด อย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสไว้อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลย การที่เมื่อกรุณาเจโตวิมุตติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น วิหิงสาก็จักยังครอบงำจิตของเธออยู่’ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ เพราะกรุณาเจโตวิมุตติ นี้เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งวิหิงสาคือความเบียดเบียน

(๓) ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า‘มุทิตาเจโตวิมุตติข้าพเจ้า ก็เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ ถึงอย่างนั้น อรติก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ เธออันภิกษุทั้งหลายพึง กล่าวตักเตือนว่า ‘ผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนี้ อย่าได้พูด อย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระ ผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสไว้อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลย การที่เมื่อมุทิตา เจโตวิมุตติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว

สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น อรติก็จักยังครอบงำจิตของเธออยู่” ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ เพราะมุทิตาเจโตวิมุตตินี้เป็นเครื่อง สลัดออกซึ่งอรติคือความไม่ยินดีด้วย(๔) ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อุเปกขาเจโตวิมุตติ ข้าพเจ้าก็เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น ราคะก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ เธออัน ภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนว่า ‘ผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนี้ อย่าได้พูดอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ ตรัสไว้อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลย การ ที่เมื่ออุเปกขาเจโตวิมุตติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำ ให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น ราคะก็จักยังครอบงำจิตของ เธออยู่’ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย

เพราะอุเปกขาเจโตวิมุตตินี้เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งราคะคือ ความกำหนัดยินดี

(๕) ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อนิมิตตเจโตวิมุตติ ข้าพเจ้าก็เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น วิญญาณของข้าพเจ้าก็ยังแส่หานิมิตอยู่’ เธอ อันภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนว่า ‘ผู้มีอายุอย่าได้กล่าว อย่างนี้ อย่าได้พูดอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคเจ้า มิได้ตรัสไว้อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลย การที่เมื่ออนิมิตตเจโตวิมุตติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น วิญญาณของเธอ ก็จักยังแส่หานิมิตอยู่’ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ เพราะ อนิมิตตเจโตวิมุตตินี้เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งนิมิตทุกอย่าง(๖) ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เมื่ออัสมิมานะ ของ ข้าพเจ้าหมดไปแล้ว ข้าพเจ้าก็ไม่พิจารณาเห็นว่า ‘นี้เป็น

เรา’ แต่ถึงอย่างนั้น ลูกศรคือความเคลือบแคลงสงสัยก็ยัง ครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ เธออันภิกษุทั้งหลายพึงกล่าว ตักเตือนว่า ‘ผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนี้ อย่าได้พูดอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสไว้อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลย การที่เมื่ออัสมิมานะ ของภิกษุหมดไปแล้ว เมื่อภิกษุไม่พิจารณาเห็นว่า ‘นี้เป็นเรา’ แต่ถึงอย่างนั้น ลูกศรคือความเคลือบแคลงสงสัยก็จัก ยังครอบงำจิตของเธออยู่’ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ เพราะการเพิกถอนการถือว่าเป็นเรา นี้เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งลูกศร คือความเคลือบแคลงสงสัยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธาตุเป็นเครื่องสลัดออกมี ๖ ประการนี้แล”

๔. ภัททกสูตร

ว่าด้วยการอยู่ที่เจริญและไม่เจริญ

{๒๘๕} [๑๔] ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน ผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตร ได้กล่าวว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นอยู่อย่างที่เมื่อเป็นอยู่ ย่อม ไม่มีความตายที่เจริญ ตายแล้วก็ไม่เจริญ ก็ภิกษุย่อมเป็นอยู่อย่างที่เมื่อเป็น อยู่ ย่อมไม่มีความตายที่เจริญ ตายแล้วก็ไม่เจริญอย่างไร