สมาธิสูตร เล่ม ๒๑

๕. โรหิตัสสวรรค

๑. สมาธิภาวนาสูตร

ว่าด้วยสมาธิภาวนา ๔ ประการ

{๔๑} [๔๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมาธิภาวนามี ๔ ประการนี้ ๔ ประการ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไป

เพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันก็มี

(๒) สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไป

เพื่อได้ญาณทัสสนะก็มี

(๓) สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไป

เพื่อสติและสัมปชัญญะก็มี

(๔) สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไป

เพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายก็มี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อม

เป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุขมีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัส

ดับไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมาธิภาวนานี้ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว

ย่อมเป็นไปเพื่อความได้เฉพาะซึ่งญาณทัสสนะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัย

นี้มนสิการอาโลกสัญญา ตั้งสัญญาว่าเป็นกลางวันไว้ กลางวันเป็นฉันใด

กลางคืนก็เป็นฉันนั้น กลางคืนเป็นฉันใด กลางวันก็เป็นฉันนั้น มีใจเปิดเผยไม่มีอะไรห่อหุ้ม อบรมจิตให้มีแสงสว่างอยู่อย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมาธิภาวนานี้ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อได้ซึ่งญาณทัสสนะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว

ย่อมเป็นไปเพื่อสติและสัมปชัญญะเป็นไฉน คือ เวทนาทั้งหลายที่ภิกษุในธรรมวินัยนี้รู้แจ้งแล้วย่อมเกิดขึ้น รู้แจ้งแล้วย่อมตั้งอยู่ รู้แจ้งแล้วย่อมดับไป สัญญา

ทั้งหลายอันภิกษุในธรรมวินัยนี้รู้แจ้งแล้วย่อมเกิดขึ้น รู้แจ้งแล้วย่อมตั้งอยู่

รู้แจ้งแล้วย่อมดับไป วิตกทั้งหลายที่ภิกษุในธรรมวินัยนี้รู้แจ้งแล้วย่อมเกิดขึ้นรู้แจ้งแล้วย่อมตั้งอยู่ รู้แจ้งแล้วย่อมดับไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมาธิภาวนานี้ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสติและสัมปชัญญะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อม

เป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีปกติพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในอุปาทานขันธ์ ๕ ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นดังนี้ สัญญาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นดังนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นดังนี้ สังขาร

เป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นดังนี้ ความดับแห่งสังขารเป็น

ดังนี้ วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่ง

วิญญาณเป็นดังนี้, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมาธิภาวนานี้ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมาธิภาวนามี ๔ ประการนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลเราหมายถึงสมาธิภาวนานี้ได้กล่าวไว้ใน

ปุณณปัญหา ในปรายนวรรค' ดังนี้ว่า

บุคคลใดรู้อัตภาพของผู้อื่นและอัตภาพของตนเป็นต้น

ในโลก ไม่มีความหวั่นไหวในโลกไหน ๆ เรากล่าวว่า บุคคล

นั้นเป็นผู้สงบระงับแล้ว ปราศจากควันกิเลสมีกายทุจริต

เป็นต้น ปราศจากทุกข์เพราะราคะเป็นต้น ปราศจาก

ความทะยานอยาก ข้ามชาติและชราได้แล้ว

๒. ปัญหพยากรณสูตร

ว่าด้วยปัญหาพยากรณ์ ๔ อย่าง

{๔๒} [๔๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปัญหาพยากรณ์มี ๔ อย่างนี้ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ปัญหาที่จะต้องแก้โดยส่วนเดียว

(๒) ปัญหาที่จะต้องจำแนกแก้

(๓) ปัญหาที่จะต้องสอบถามก่อนแก้

(๔) ปัญหาที่พึงงดเสีย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปัญหาพยากรณ์มี ๔ อย่างนี้แล”