๕. อาภาวรรค เล่ม ๒๑

อาภาวรรคที่ ๕

๑. อาภาสูตร

ว่าด้วยแสงสว่าง ๔

[๑๔๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แสงสว่าง ๔ นี้ ฯลฯ คือ

จนฺทาภา แสงสว่างแห่งดวงจันทร์

สุริยาภา แสงสว่างแห่งดวงอาทิตย์

อคฺคาภา แสงสว่างแห่งไฟ

ปญฺญาภา แสงสว่างแห่งปัญญา

นี้แล แสงสว่าง ๔ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาแสงสว่าง ๔ นี้ แสงสว่างแห่งปัญญาเป็นเลิศ.

จบอาภาสูตรที่ ๑

อาภาวรรควรรณนาที่ ๕

อรรถกถาอาภาสูตร

พึงทราบวินิจฉัยในอาภาสูตรที่ ๑ วรรคที่ ๕ ดังต่อไปนี้ :-ดวงจันทร์นั้นแล ชื่อว่าจันทาภา ด้วยอำนาจส่องรัศมี. แม้ในบทที่เหลือก็นัยนี้แล.

แม้ในสูตรที่สองเป็นต้น ดวงจันทร์ ชื่อว่าจันทาภา ด้วยอำนาจส่องแสง. ดวงจันทร์ ชื่อว่าจันทาโลก ด้วยอำนาจส่องสว่าง. ดวงจันทร์ชื่อว่าจันโทภาส ด้วยอำนาจเปล่งแสง. ดวงจันทร์ ชื่อว่าจันทัปปัชโชต ด้วยอำนาจส่องโชติช่วง. เนื้อความในบททั้งปวงพึงทราบอย่างนี้.

จบอรรถกถาอาภาสูตรที่ ๑

๒. ปภาสูตร

ว่าด้วยแสง ๔ ประการ

[๑๔๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แสง ๔ นี้ ฯลฯ คือ

จนฺทปฺปภา แสงดวงจันทร์

สุริยปฺปภา แสงดวงอาทิตย์

อคฺคิปฺปภา แสงไฟ

ปญฺญาปภา แสงปัญญา

นี้แล แสง ๔ ประการ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาแสง ๔ นี้ แสงปัญญาเป็นเลิศ.

จบปภาสูตรที่ ๒

๓. อาโลกสูตร

ว่าด้วยความสว่าง ๔

[๑๔๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสว่าง ๔ นี้ ฯลฯ คือจนฺทาโลโก ความสว่างแห่งดวงจันทร์

สุริยาโลโก ความสว่างแห่งดวงอาทิตย์

อคฺคาโลโก ความสว่างแห่งไฟ

ปญฺญาโลโก ความสว่างแห่งปัญญา

นี้แล ความสว่าง ๔ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาความสว่าง ๔ นี้ความสว่างแห่งปัญญาเป็นเลิศ.

จบอาโลกสูตรที่ ๓

๔. โอภาสสูตร

ว่าด้วยโอภาส ๔

[๑๔๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โอภาส ๔ นี้ ฯลฯ คือจนฺโทภาโส โอภาสแห่งดวงจันทร์

สุริโยภาโส โอภาสแห่งดวงอาทิตย์

อคฺคภาโส โอภาสแห่งไฟ

ปญฺโภาโส โอภาสแห่งปัญญา

นี้แล โอภาส ๔ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาโอภาส ๔ นี้ โอภาสแห่งปัญญาเป็นเลิศ.

จบโอภาสสูตรที่ ๔

๕. ปัชโชตสูตร

ว่าด้วยความโพลง ๔

[๑๔๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความโพลง ๔ นี้ ฯลฯ คือจนฺทปฺปชฺโชโต ความโพลงแห่งดวงจันทร์

สุริยปฺปชฺโชโต ความโพลงแห่งดวงอาทิตย์

อคฺคิปฺปชฺโชโต ความโพลงแห่งไฟ

ปญฺญาปชฺโชโต ความโพลงแห่งปัญญา

นี้แล ความโพลง ๔ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาความโพลง ๔ นี้ความโพลงแห่งปัญญาเป็นเลิศ.

จบปัชโชตสูตรที่ ๕

๖. ปฐมกาลสูตร

ว่าด้วยกาล ๔

[๑๔๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กาล ๔ นี้ ฯลฯ คือกาเลน ธมฺมสฺสวนํ การฟังธรรมตามกาล

กาเลน ธมฺมสากจฺฉา การสนทนาธรรมตามกาลกาเลน สมโถ การทำสมถะตามกาลกาเลน วิปสฺสนา การทำวิปัสสนาตามกาล

ภิกษุทั้งหลาย นี้แล กาล ๔.

จบปฐมกาลสูตรที่ ๖

อรรถกถาปฐมกาลสูตร

พึงทราบวินิจฉัยในปฐมกาลสูตรที่ ๖ ดังต่อไปนี้ :-

บทว่า กาลา คือกาลที่เหมาะที่ควร. บทว่า กาเลน ธมฺมสฺสวนํได้แก่ การฟังธรรมในเวลาที่เหมาะที่ควร. บทว่า ธมฺมสากจฺฉา ความว่าการสนทนาที่เป็นไปด้วยอำนาจการถามและการตอบปัญหา.

จบอรรถกถาปฐมกาลสูตรที่ ๖

๗. ทุติยกาลสูตร

ว่าด้วยกาล ๔

[๑๔๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กาล ๔ นี้ อันบุคคลบำเพ็ญโดยชอบเปลี่ยนแปลงโดยชอบอยู่ ย่อมจะยังบุคคลให้ถึงความสิ้นอาสวะโดยลำดับ กาล๔ คืออะไร คือ ฟังธรรมตามกาล ๑ สนทนาธรรมตามกาล ๑ ทำสมถะตามกาล ๑ ทำวิปัสสนาตามกาล ๑ นี้แลกาล ๔ บุคคลบำเพ็ญโดยชอบ เปลี่ยนแปลงโดยชอบอยู่ ย่อมจะยังบุคคลให้ถึงความสิ้นอาสวะโดยลำดับ

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อฝนเม็ดหนาตกบนภูเขา น้ำไหลไปตามที่ลุ่ม ยังซอกเขาและลำรางทางน้ำให้เต็ม ซอกเขาและลำรางทางน้ำเต็มแล้ว ย่อมยังหนองให้เต็ม หนองเต็มแล้ว ย่อมยังบึงให้เต็ม บึงเต็มแล้วย่อมยังคลองให้เต็ม คลองเต็มแล้ว ย่อมยังแม่น้ำให้เต็ม แม่น้ำเต็มแล้วย่อมยังทะเลให้เต็ม ฉันใด กาล ๔ นี้ เมื่อบุคคลบำเพ็ญโดยชอบ เปลี่ยนแปลงโดยชอบอยู่ ย่อมยังบุคคลให้ถึงความสิ้นอาสวะโดยลำดับฉันนั้นแล.

จบทุติยกาลสูตรที่ ๗

อรรถกถาทุติยกาลสูตร

พึงทราบวินิจฉัยในทุติยกาลสูตรที่ ๗ ดังต่อไปนี้ :-บทว่า กาลา นั่นเป็นชื่อแห่งกุศลธรรมที่เป็นไปด้วยอำนาจการฟังธรรมเป็นต้นในกาลนั้น ๆ กาลเหล่านั้น จักแจ่มชัด และจักเป็นไป. บทว่าอาสวานํ ขยํ ได้แก่ พระอรหัต.

จบอรรถกถาทุติยกาลสูตรที่ ๗

๘. ปฐมจริตสูตร

ว่าด้วยวจีทุจริต ๔

[๑๔๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วจีทุจริต ๔ นี้ ฯลฯ คือมุสาวาโท พูดเท็จ

ปิสุณา วาจา พูดส่อเสียด

ผรุสา วาจา พูดคำหยาบ

สมฺผปฺปลาโป พูดเหลวไหล

ภิกษุทั้งหลาย นี้แล วจีทุจริต ๔.

จบปฐมจริตสูตรที่ ๘

ปฐมจริตสูตรที่ ๘ ง่ายทั้งนั้น.

๙. ทุติยจริตสูตร

ว่าด้วยวจีสุจริต ๔

[๑๔๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วจีสุจริต ๔ นี้ ฯลฯ คือ

สจฺจวาจา พูดจริง

อปิสุณวาจา ไม่พูดส่อเสียด

สณฺหวาจา พูดสุภาพ

มนฺตาภาสา พูดด้วยปัญญา

ภิกษุทั้งหลาย นี้แล วจีสุจริต ๔.

จบทุติยจริตสูตรที่ ๙

อรรถกถาทุติยจริตสูตร

พึงทราบวินิจฉัยในทุติยจริตสูตรที่ ๙ ดังต่อไปนี้ :-บทว่า สณฺหวาจา ได้แก่ วาจาอ่อนโยน. บทว่า มนฺตาภาสาได้แก่ เรื่องที่กำหนดด้วยปัญญา ที่เรียกว่ามันตาแล้ว จึงกล่าว.

จบอรรถกถาทุติยจริตสูตรที่ ๙

๑๐. สารสูตร

ว่าด้วยสาระ ๔ ประการ

[๑๕๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาระ ๔ นี้ ฯลฯ คือ สีลสาระสมาธิสาระ ปัญญาสาระ วิมุตติสาระ นี้แล สาระ ๔ ประการ.

จบสารสูตรที่ ๑๐

จบอาภาวรรคที่ ๕

จบตติยปัณณาสก์

อรรถกถาสารสูตร

สารสูตรที่ ๑๐ บทว่า สีลสาโร คือศีลที่ให้ถึงสาระ. แม้ในบทที่เหลือก็นัยนี้แล.

จบอรรถกถาสารสูตรที่ ๑๐

จบอาภาวรรควรรณนาที่ ๕

จบตติยปัณณาสก์

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ลาภาสูตร ๒. ปภาสูตร ๓. อาโลกสูตร ๔.โอภาสสูตร๕. ปัชโชตสูตร ๖. ปฐมกาลสูตร ๗. ทุติยกาลสูตร ๘. ปฐมจริตสูตร๙. ทุติยจริตสูตร ๑๐. สารสูตร และอรรถกถา.

จตุตถปัณณาสก์

อินทริยวรรคที่ ๑

๑. อินทริยสูตร

ว่าด้วยอินทรีย์ ๔ ประการ

[๑๕๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๔ ประการนี้ ฯลฯ คือสทฺธินฺทฺริยํ อินทรีย์คือศรัทธา

วิริยินฺทฺริยํ อินทรีย์คือวิริยะ

สมาธินฺทฺริยํ อินทรีย์คือสมาธิ

ปญฺญินฺทฺริยํ อินทรีย์คือปัญญา

ภิกษุทั้งหลาย นี้แล อินทรีย์ ๔.

จบอินทริยสูตรที่ ๑

จตุตถปัณณาสก์

อินทริยวรรควรรณนาที่ ๑

อรรถกถาอินทริยสูตร

พึงทราบวินิจฉัยในอินทริยสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๔ ดังต่อไปนี้ :-ชื่อว่า สัทธินทรีย์ เพราะทำความเป็นใหญ่ในสัทธาธุระ. แม้ในบทที่เหลือก็นัยนี้แล.

จบอรรถกถาอินทริยสูตรที่ ๑