๓. โลกกามคุณสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๘

๓. โลกันตคมนสูตร

ว่าด้วยโลกในวินัยของพระอริยะ

{๑๖๙} [๑๑๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามิได้กล่าวว่า ‘ที่สุดของโลกเป็นที่ที่พึงรู้ พึงเห็น พึงบรรลุถึงได้ด้วยการเดินทาง’ และเรายังไม่ถึงที่สุดของโลกแล้ว ก็จะไม่กล่าวถึงการทำที่สุดแห่งทุกข์” ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้แล้วก็ทรงลุกขึ้นจากพระพุทธอาสน์เสด็จเข้าไปสู่พระวิหาร

ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นกล่าวกันว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุเทศข้อนี้แก่เราทั้งหลายโดยย่อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามิได้กล่าวว่า ‘ที่สุดของโลกเป็นที่ที่พึงรู้ พึงเห็น พึงบรรลุถึงได้ด้วยการเดินทาง’ และเรายังไม่ถึงที่สุดของโลกแล้ว ก็จะไม่กล่าวถึงการทำที่สุดแห่งทุกข์’ ดังนี้แล้วไม่ทรงแจกแจงเนื้อความโดยพิสดาร ก็ทรงลุกจากอาสนะเสด็จเข้าที่ประทับไป ใครหนอจะพึงแจกแจงเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยย่อไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารให้พิสดารได้”ลำดับนั้น ภิกษุเหล่านั้นคิดกันว่า “ท่านพระอานนท์นี้แลเป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญไว้และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่องกันแล้ว ก็ท่านพระอานนท์นี้สามารถที่จะแจกแจงเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยย่อไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารให้พิสดารได้ อย่ากระนั้นเลย เราทั้งหลายควรพากันไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วสอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระอานนท์เถิด”

{๑๗๐} ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นพากันเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “ท่าน

พระอานนท์ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุเทศข้อนี้โดยย่อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามิได้กล่าวว่า ‘ที่สุดของโลกเป็นที่ที่พึงรู้ พึงเห็น พึงบรรลุ ถึงได้ด้วยการเดินทาง’ และเรายังไม่ถึงที่สุดของโลกแล้ว ก็จะไม่กล่าวถึงการทำที่สุดแห่งทุกข์’ แล้วไม่ทรงแจกแจงเนื้อความให้พิสดาร ก็ทรงลุกจากอาสนะเสด็จเข้าที่ประทับไป เมื่อพระองค์เสด็จลุกไปไม่นาน พวกผมจึงกล่าวกันว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุเทศข้อนี้แก่เราทั้งหลายโดยย่อ แล้วไม่ทรงแจกแจงเนื้อความโดยพิสดาร ก็ทรงลุกจากอาสนะเสด็จเข้าที่ประทับไป ใครหนอจะพึงแจกแจงเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยย่อไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารให้พิสดารได้’

ลำดับนั้น พวกผมคิดกันว่า ‘ท่านพระอานนท์นี้แลเป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญไว้และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่องกันแล้ว ก็ท่านพระอานนท์นี้สามารถที่จะแจกแจงเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยย่อไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารให้พิสดารได้ อย่ากระนั้นเลย เราทั้งหลายควรพากันไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วสอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระอานนท์เถิด’ ดังนี้ ขอท่านพระอานนท์ได้โปรดจำแนกเนื้อความด้วยเถิด”ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่งมีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ เที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่เมื่อมีต้นไม้ที่มีแก่นต้นใหญ่ยืนต้นอยู่

กลับมองข้ามโคนต้นและลำต้นเสีย เข้าใจไปว่าจะหาแก่นได้ที่กิ่งและใบ ฉันใด ข้ออุปมัยนี้ก็ฉันนั้น เมื่อพระศาสดาทรงปรากฏอยู่ต่อหน้าท่านทั้งหลาย แต่ท่านทั้งหลายกลับมองข้ามพระองค์ไปเสียแล้วมาเข้าใจว่าเนื้อความนี้จะสอบได้ที่ผม ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงรู้ธรรมที่ควรรู้ ทรงเห็นธรรมที่ควรเห็น ทรงมีพระจักษุทรงมีพระญาณ ทรงเป็นธรรม เป็นพรหม เป็นผู้เผยแผ่ เป็นผู้ประกาศ เป็นผู้ขยายเนื้อความ เป็นผู้ประทานอมตธรรม เป็นเจ้าของแห่งธรรม เป็น

พระตถาคต และเวลานี้ก็เป็นเวลาอันสมควรที่ท่านทั้งหลายจะทูลถามเนื้อความนี้ต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์ทรงพยากรณ์แก่พวกท่านอย่างใดพวกท่านพึงทรงจำข้อนั้นไว้อย่างนั้นเถิด

ภิกษุเหล่านั้นได้กล่าวตอบว่า “ท่านอานนท์ แท้จริงพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ธรรมที่ควรรู้ ทรงเห็นธรรมที่ควรเห็น ทรงมีพระจักษุ ทรงมีพระญาณ ทรงเป็นธรรม เป็นพรหม เป็นผู้เผยแผ่ เป็นผู้ประกาศ เป็นผู้ขยายเนื้อความ เป็นผู้ประทานอมตธรรม เป็นเจ้าของแห่งธรรม เป็นพระตถาคต และเวลานี้ก็เป็นเวลาอันสมควรที่พวกผมจะทูลถามเนื้อความนี้ต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ทรงพยากรณ์อย่างใด พวกผมพึงทรงจำข้อนั้นไว้อย่างนั้น ก็จริงอยู่แล แต่ว่าท่านอานนท์เป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญไว้และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่องกันแล้ว ทั้งท่านอานนท์เองก็สามารถที่จะแจกแจงเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยย่อไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารให้พิสดารได้ ขอท่านอานนท์ได้โปรดจำแนกเนื้อความเถิด อย่าทำความหนักใจเลย”{๑๗๑} “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ขอท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี ผมจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์แล้ว

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุเทศอันใดไว้โดยย่อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามิได้กล่าวว่า ‘ที่สุดของโลกเป็นที่ที่พึงรู้ พึงเห็น พึงบรรลุถึงได้ด้วยการเดินทาง’ และเรายังไม่ถึงที่สุดของโลกแล้ว ก็จะไม่กล่าวถึงการทำที่สุดแห่งทุกข์’ ดังนี้แล้ว ไม่ทรงแจกแจงเนื้อความโดยพิสดารก็ทรงลุกจากอาสนะเสด็จเข้าที่ประทับไป ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยย่อไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารนี้ ผมย่อมรู้ทั่วถึงโดยพิสดารดังต่อไปนี้

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลย่อมมีความจำ มีความสำคัญโลกว่าโลกด้วยธรรมอันใด ธรรมนี้เรียกว่าโลกในอริยวินัย ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย

บุคคลย่อมมีความจำ มีความสำคัญโลกว่าโลกด้วยธรรมอะไรเล่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลย่อมมีความจำมีความสำคัญโลกว่าโลกด้วยจักษุ ...ด้วยโสตะ ...ด้วยฆานะ ...ด้วยชิวหา ...ด้วยกาย ...ด้วยมโน ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลย่อมมีความจำมีความสำคัญโลกว่าโลกด้วยธรรมอันใด ธรรมนี้เรียกว่าโลกในอริยวินัย

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุเทศอันใดไว้โดยย่อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามิได้กล่าวว่า ‘ที่สุดของโลกเป็นที่ที่พึงรู้ พึงเห็น พึงบรรลุถึงได้ด้วยการเดินทาง’ และเรายังไม่ถึงที่สุดของโลกแล้ว ก็จะไม่กล่าวถึงการทำที่สุดแห่งทุกข์’ ดังนี้ แล้วไม่ทรงแจกแจงเนื้อความโดยพิสดารก็ทรงลุกจากอาสนะเสด็จเข้าที่ประทับไป เนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยย่อไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารนี้ ผมย่อมรู้ทั่วถึงโดยพิสดารอย่างนี้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกท่านประสงค์ความแจ่มแจ้งพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามเนื้อความข้อนั้นเถิด

พระองค์ทรงพยากรณ์แก่พวกท่านอย่างใด พวกท่านพึงทรงจำข้อนั้นไว้อย่างนั้นเถิด”{๑๗๒} ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์ว่า “อย่างนั้นก็ได้ ท่านผู้มีอายุ” ดังนี้ แล้วลุกจากอาสนะ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุเทศข้อนี้โดยย่อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามิได้กล่าวว่า ‘ที่สุดของโลกเป็นที่ที่พึงรู้พึงเห็น พึงบรรลุถึงได้ด้วยการเดินทาง’ และเรายังไม่ถึงที่สุดของโลกแล้ว ก็จะไม่กล่าวถึงการทำที่สุดแห่งทุกข์’ แล้วไม่ทรงแจกแจงเนื้อความให้พิสดารก็ทรงลุกจากอาสนะเสด็จเข้าที่ประทับไป เมื่อพระองค์เสด็จลุกไปไม่นานพวกข้าพระองค์จึงกล่าวกันว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุเทศข้อนี้แก่เราทั้งหลายโดยย่อว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามิได้กล่าวว่า ‘ที่สุดของโลกเป็นที่ที่พึงรู้ พึงเห็น พึงบรรลุถึงได้ด้วยการเดินทาง’

และเรายังไม่ถึงที่สุดของโลกแล้ว ก็จะไม่กล่าวถึงการทำที่สุดแห่งทุกข์’ แล้วไม่ทรงแจกแจงเนื้อความโดยพิสดาร ก็ทรงลุกจากอาสนะเสด็จเข้าที่ประทับไปใครหนอจะพึงแจกแจงเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยย่อ ไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารให้พิสดารได้’ ลำดับนั้น พวกข้าพระองค์คิดกันว่า ‘ท่านพระอานนท์นี้แลเป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญไว้และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่องกันแล้ว ก็ท่านพระอานนท์นี้สามารถที่จะแจกแจงเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยย่อไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารให้พิสดารได้ อย่ากระนั้นเลย เราทั้งหลายควรพากันไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่

ครั้นแล้วสอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระอานนท์เถิด’ ดังนี้แล้วพากันไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อย ู่ครั้นแล้วไต่ถามเนื้อความข้อนั้นกะท่าน ท่านพระอานนท์ก็แจกแจงเนื้อความแก่พวกข้าพระองค์ด้วยอาการเหล่านี้ ด้วยบทเหล่านี้ ด้วยพยัญชนะเหล่านี้ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานนท์เป็นบัณฑิต มีปัญญามาก หากเธอทั้งหลายพึงไต่ถามเนื้อความข้อนั้นกะเรา แม้เราก็พึงแก้ปัญหานั้นเหมือนอย่างที่อานนท์กล่าวแก้ปัญหานั้นแหละ นั่นเป็นเนื้อความแห่งอุเทศนั้น เธอทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนี้เถิด”

๔. กามคุณสูตร

ว่าด้วยความดับแห่งอายตนะ ๖

{๑๗๓} [๑๑๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อก่อนตรัสรู้ เมื่อเรายังเป็นโพธิสัตว์ ยังมิได้ตรัสรู้ ได้มีความปริวิตกว่า “เบญจกามคุณของเราที่เราเคยสัมผัสด้วยใจมาแล้ว ล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรผันไปแล้ว จิตของเราเมื่อเกิดขึ้นในเบญจกามคุณนั้น พึงเกิดขึ้นในเบญจกามคุณที่เป็นปัจจุบันมากหรือที่เป็นอนาคตน้อย’ ลำดับนั้น เราคิดว่า ‘เบญจกามคุณของเราที่เราเคยสัมผัส