๕. เสยยสูตร เล่ม ๑๘

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

{๑๕๗} ก็ความดับแห่งโลกเป็นไฉน คือ เพราะอาศัยจักษุกับรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ รวมธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา เพราะตัณหานั้นแลคลายดับไปโดยไม่เหลือ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะทุกข์ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้ นี้แลคือความดับแห่งโลก ... เพราะอาศัยมโนกับธรรมารมณ์จึงเกิดมโนวิญญาณ รวมธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา เพราะตัณหานั้นแลคลายดับไปโดยไม่เหลือ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัสและอุปายาสจึงดับ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ ด้วยอาการอย่างนี้นี้แลคือความดับแห่งโลก”

๕. เสยโยหมัสมิสูตร

ว่าด้วยอะไรทำให้ประเสริฐกว่ากัน

{๑๕๘} [๑๐๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีเพราะยึดมั่นอะไรถือมั่นอะไร จึงมีความสำคัญตนว่า ‘เราดีกว่าเขา’ หรือว่า ‘เราเสมอเขา’ หรือว่า ‘เราด้อยกว่าเขา”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อจักษุมี เพราะยึดมั่นจักษุ ถือมั่นจักษุ จึงมีความสำคัญตนว่า ‘เราดีกว่าเขา’ หรือว่า ‘เราเสมอเขา’ หรือว่า ‘เราด้อยกว่าเขา’ ... เมื่อมโนมี เพราะยึดมั่นมโน ถือมั่นมโน จึงมีความสำคัญตนว่า

‘เราดีกว่าเขา’ หรือว่า ‘เราเสมอเขา’ หรือว่า ‘เราด้อยกว่าเขา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นแล้วจะพึงมีความสำคัญตนว่า ‘เราดีกว่าเขา’ หรือว่า ‘เราเสมอเขา’ หรือว่า ‘เราด้อยกว่าเขา’ ได้หรือหนอ”“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ... ...

“มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นแล้วจะพึงมีความสำคัญตนว่า ‘เราดีกว่าเขา’ หรือว่า ‘เราเสมอเขา’ หรือว่า ‘เราด้อยกว่าเขา’ ได้หรือหนอ”“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุ ... ทั้งในมโน เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัดย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้วกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๖. สัญโญชนิยสูตร

ว่าด้วยเหตุแห่งสังโยชน์

{๑๕๙} [๑๐๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันเป็นเหตุแห่งสังโยชน์และสังโยชน์ เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมอันเป็นเหตุแห่งสังโยชน์และสังโยชน์เป็นไฉน

คือ จักษุเป็นธรรมอันเป็นเหตุแห่งสังโยชน์ ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในจักษุนั้นเป็นสังโยชน์ในจักษุนั้น... มโนเป็นธรรมอันเป็นเหตุแห่งสังโยชน์ ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในมโนนั้นเป็นสังโยชน์ในมโนนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า ‘ธรรมอันเป็นเหตุแห่งสังโยชน์และสังโยชน์”

๗. อุปาทานิยสูตร

ว่าด้วยเหตุแห่งอุปาทาน

{๑๖๐} [๑๑๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันเป็นเหตุแห่งอุปาทานและอุปาทาน เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น

ก็ธรรมอันเป็นเหตุแห่งอุปาทานและอุปาทานเป็นไฉน

คือ จักษุเป็นธรรมอันเป็นเหตุแห่งอุปาทาน ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในจักษุนั้นเป็นอุปาทานในจักษุนั้น ... มโนเป็นธรรมอันเป็นเหตุแห่งอุปาทาน ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในมโนนั้นเป็นอุปาทานในมโนนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า ‘ธรรมอันเป็นเหตุแห่งอุปาทานและอุปาทาน”