๘. อปริชานสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๘

๘. อัชฌัตติกายตนปริชานนสูตร

ว่าด้วยการกำหนดรู้อายตนะภายในทำให้สิ้นทุกข์ได้

{๑๖๑} [๑๑๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อยังไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่หน่าย ไม่ละซึ่งจักษุ ก็เป็นผู้ไม่สามารถที่จะสิ้นทุกข์ได้ บุคคลเมื่อยังไม่รู้ยิ่งไม่กำหนดรู้ ไม่หน่าย ไม่ละซึ่งโสตะ ...ซึ่งฆานะ ...ซึ่งชิวหา ...ซึ่งกาย ...ซึ่งมโน ก็เป็นผู้ไม่สามารถที่จะสิ้นทุกข์ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง เมื่อกำหนดรู้ เมื่อหน่าย เมื่อละซึ่งจักษุได้ จึงเป็นผู้สามารถที่จะสิ้นทุกข์ได้ บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง เมื่อกำหนดรู้เมื่อหน่าย เมื่อละได้ซึ่งโสตะ ...ซึ่งฆานะ ..ซึ่งชิวหา ..ซึ่งกาย ..ซึ่งมโน จึงเป็นผู้สามารถที่จะสิ้นทุกข์ได้”

๙. พาหิรายตนปริชานนสูตร

ว่าด้วยการกำหนดรู้อายตนะภายนอกทำให้สิ้นทุกข์ได้

[๑๑๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อยังไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่หน่าย ไม่ละซึ่งรูป ก็เป็นผู้ไม่สามารถที่จะสิ้นทุกข์ได้ บุคคลเมื่อยังไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่หน่าย ไม่ละซึ่งเสียง .. ซึ่งกลิ่น ... ซึ่งรส .. ซึ่งโผฏฐัพพะ... ซึ่งธรรมารมณ์ ก็เป็นผู้ไม่สามารถที่จะสิ้นทุกข์ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง เมื่อกำหนดรู้ เมื่อหน่าย เมื่อละซึ่งรูปได้ จึงเป็นผู้สามารถที่จะสิ้นทุกข์ได้ บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง เมื่อกำหนดรู้ เมื่อหน่าย เมื่อละได้ซึ่งเสียง ...ซึ่งกลิ่น ...ซึ่งรส ..ซึ่งโผฏฐัพพะ ...ซึ่งธรรมารมณ์จึงเป็นผู้สามารถที่จะสิ้นทุกข์ได้”

๑๐. อุปัสสุติสูตร

ว่าด้วยความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์

{๑๖๒} [๑๑๓] สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่พักซึ่งก่อด้วยอิฐของหมู่พระประยูรญาติ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับพักผ่อนอยู่ในที่สงัด ได้ทรงภาษิตธรรมบรรยายนี้ว่า “เพราะอาศัยจักษุกับรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ รวมธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัยจึงเกิดอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงเกิดภพ เพราะภพเป็นปัจจัยจึงเกิดชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงเกิดชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะโทมนัส และอุปายาส เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดได้ด้วยอาการอย่างนี้ ... เพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์

จึงเกิดมโนวิญญาณ รวมธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงเกิดอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงเกิดภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงเกิดชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงเกิดชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส เป็นอันว่าทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดได้ด้วยอาการอย่างนี้{๑๖๓} เพราะอาศัยจักษุกับรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ รวมธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงเกิดตัณหา เพราะตัณหานั้นแลคลายดับไปโดยไม่เหลือ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้ ... เพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์ จึงเกิดมโนวิญญาณ รวมธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา เพราะตัณหานั้นแลคลาย