๑. เทวทหสูตร เล่ม ๑๘

๔. เทวทหวรรค

๑. เทวทหสูตร

ว่าด้วยความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖

{๒๑๓} [๑๓๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมชื่อว่าเทวทหะของพวกเจ้าศากยราช ในแคว้นสักกะ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวว่า ‘ความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖ อันภิกษุทุกรูปควรทำ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่เราไม่กล่าวว่า ‘ความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖ อันภิกษุทุกรูปไม่ควรทำเลย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดเป็นพระอรหันต์ มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโย

ชน์ตน โดยลำดับแล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้ว เพราะรู้โดยชอบ เรากล่าวว่า ‘ความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖ อันภิกษุเหล่านั้นไม่ควรทำ’ ข้อนั้นเพราะเหตุไรเพราะเหตุว่าความไม่ประมาทของภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถที่จะกลับมาประมาทได้อีก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่ว่าภิกษุเหล่าใดยังเป็นเสขะ ยังไม่บรรลุอรหัตตผล ยังปรารถนาธรรมเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมอยู่ เรากล่าวว่า ‘ความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖ อันภิกษุเหล่านั้นควรทำ’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่ารูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุเป็นที่รื่นรมย์ใจก็ม ีไม่เป็นที่รื่นรมย์ใจก็มี รูปเหล่านั้นมาสัมผัสถูกต้องแล้วจะครอบงำจิตของเธอผู้ไม่ประมาทตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ ความเพียรก็จะเป็นอันเธอปรารภแล้วไม่ย่อหย่อน สติก็จะดำรงอยู่ได้ ไม่หลงลืม กายก็จะสงบ ไม่กระสับกระส่าย จิตก็จะตั้งมั่น มีอารมณ์แน่วแน่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรา

เห็นผลแห่งความไม่ประมาทนี้แลจึงกล่าวว่า ‘ความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖ อันภิกษุเหล่านั้นควรทำ’ ... ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน เป็นที่รื่นรมย์ใจก็มี ไม่เป็นที่รื่นรมย์ใจก็มี ธรรมารมณ์เหล่านั้นมาสัมผัสถูกต้องแล้วจะครอบงำจิตของเธอผู้ไม่ประมาทตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ ความเพียรก็จะเป็นอันเธอปรารภแล้วไม่ย่อหย่อน สติก็จะดำรงอยู่ได้ ไม่หลงลืม กายก็จะสงบ ไม่กระสับกระส่าย จิตก็จะตั้งมั่น มีอารมณ์แน่วแน่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นผลแห่งความไม่ประมาทนี้แลจึงกล่าวว่า ‘ความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖ อันภิกษุเหล่านั้นควรทำ”

๒. ขณสูตร

ว่าด้วยนรกชื่อวาผัสสายตนิกะ ๖

{๒๑๔} [๑๓๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย พวกเธอได้ดีแล้ว พวกเธอได้ขณะเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลายนรกชื่อว่าผัสสายตนิกะ ๖ เราเห็นแล้ว ในผัสสายตนิกนรกนั้น สัตว์จะเห็นรูปอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยจักษุ ย่อมเห็นแต่รูปอันไม่น่าปรารถนาเท่านั้น ไม่เห็นรูปอันน่าปรารถนา ย่อมเห็นแต่รูปไม่น่าใคร่เท่านั้น ไม่เห็นรูปอันน่าใคร่ ย่อมเห็นแต่รูปอันไม่น่าพอใจเท่านั้น ไม่เห็นรูปอันน่าพอใจ จะฟังเสียงอย่างใดอย่างหนี่งด้วยโสตะ ... จะสูดดมกลิ่นอย่างใดอย่างหนี่งด้วยฆานะ ... จะลิ้มรสอย่างใดอย่างหนี่งด้วยชิวหา ... จะถูกต้องโผฏฐัพพะอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยกาย ...จะรู้แจ้งธรรมารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งด้วยมโน ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันไม่น่าปรารถนาเท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันน่าปรารถนา ย่อม