๓. ปัคคัยหสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๘

รู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันไม่น่าใคร่เท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันน่าใคร่ ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันไม่น่าพอใจเท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันน่าพอใจ

{๒๑๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย พวกเธอได้ดีแล้ว พวกเธอได้ขณะเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สวรรค์ชื่อว่าผัสสายตนิกะ ๖ ชั้นเราเห็นแล้ว ในผัสสายตนิกสวรรค์นั้น บุคคลจะเห็นรูปอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยจักษุ ก็ย่อมเห็นแต่รูปอันน่าปรารถนาเท่านั้น ไม่เห็นรูปอันไม่น่าปรารถนา ย่อมเห็นแต่รูปอันน่าใคร่เท่านั้น ไม่เห็นรูปอันไม่น่าใคร่ ย่อมเห็นแต่รูปอันน่าพอใจเท่านั้น ไม่เห็นรูปอันไม่น่าพอใจ ... จะรู้แจ้งธรรมารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งด้วยมโน ก็ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันน่าปรารถนาเท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันไม่น่าปรารถนา ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์ที่น่าใคร่เท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์ที่ไม่น่าใคร่ ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันน่าพอใจเท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันไม่น่าพอใจ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย พวกเธอได้ดีแล้ว พวกเธอได้ขณะเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว”

๓. ปฐมรูปารามสูตร

ว่าด้วยผู้ยินดีในอายตนะ ๖ อยู่เป็นทุกข์ สูตรที่ ๑

{๒๑๖} [๑๓๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์เป็นผู้มีรูปเป็นที่มายินดี เป็นผู้ยินดีแล้วในรูป เป็นผู้เพลิดเพลินแล้วในรูป เพราะรูปแปรปรวนไป คลายไป และดับไป เทวดาและมนุษย์จึงอยู่เป็นทุกข์ เทวดาและมนุษย์เป็นผู้มีเสียงเป็นที่มายินดี ... เป็นผู้มีกลิ่นเป็นที่มายินดี ... เป็นผู้มีรสเป็นที่มายินดี... เป็นผู้มีโผฏฐัพพะเป็นที่มายินดี ... เป็นผู้มีธรรมารมณ์เป็นที่มายินดี เป็นผู้

ยินดีแล้วในธรรมารมณ์ เป็นผู้เพลิดเพลินแล้วในธรรมารมณ์ เพราะธรรมารมณ์แปรปรวนไป คลายไป และดับไป เทวดาและมนุษย์จึงอยู่เป็นทุกข์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนตถาคตผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า รู้แจ้งแล้วซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกแห่งรูปทั้งหลายตามความเป็นจริง จึงไม่เป็นผู้มีรูปเป็นที่มายินดี ไม่เป็นผู้ยินดีแล้วในรูป ไม่เป็นผู้เพลิดเพลินแล้วในรูป เพราะรูปแปรผันไป คลายไป และดับไป ตถาคตก็ยังอยู่เป็นสุขดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ารู้แจ้งแล้วซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกแห่งเสียง ... แห่งกลิ่น...แห่งรส... แห่งโผฏฐัพพะ... แห่งธรรมารมณ์ตามความเป็นจริง จึงไม่เป็นผู้มีธรรมารมณ์เป็นที่มายินดี ไม่เป็นผู้ยินดีแล้วในธรรมารมณ์ ไม่เป็นผู้เพลิดเพลินแล้วในธรรมารมณ์ เพราะธรรมารมณ์แปรผันไป คลายไป และดับไป ตถาคตก็ยังอยู่เป็นสุข”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาได้ตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า

{๒๑๗} รูป เสียง กลิ่น รส โผฎฐัพพะ และธรรมารมณ์ซึ่ง

ล้วนเป็นของน่าปรารถนาน่าใคร น่าชอบใจ ชาวโลกกล่าว

ว่า มีอยู่ประมาณเท่าใด

อารมณ์ทั้ง ๖ นี้ประมาณเท่านั้น ชาวโลกพร้อมทั้ง

เทวโลกเข้าใจกันว่าเป็นสุข ส่วนธรรมเป็นที่ดับอารมณ์ทั้ง

๖ นี้ชาวโลกเหล่านั้นกลับเข้าใจกันว่าเป็นทุกข์

แต่พระอริยเจ้าทั้งหลายเห็นความดับสักกายะ ว่าเป็น

สุข ความเห็นของพระอริยเจ้าทั้งหลายผู้เห็นอยู่อย่างนี้

ย่อมขัดแย้งกับชาวโลกทั่วไป

เช่น วัตถุกาม ชนเหล่าอื่นกล่าวว่าเป็นสุข แต่

พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวว่าเป็นทุกข์ พระนิพพาน ชน

เหล่าอื่นกล่าวว่าเป็นทุกข์ แต่พระอริยเจ้าทั้งหลายผู้รู้แจ้ง

กล่าวว่าเป็นสุข

ท่านจงพิจารณาเห็นธรรมคือนิพพานที่รู้ได้ยาก ซึ่ง

คนพาลทั้งหลายผู้ไม่รู้แจ้งยังพากันหลงเข้าใจผิดกันอยู่ใน

โลกนี้ คนพาลทั้งหลายผู้ถูกกิเลสนิวรณ์ หุ้มห่อและไม่

เห็นแจ้งอยู่ ย่อมมีแต่ความมืดมนอนธการ

ก็นิพพานเป็นสิ่งเปิดเผยสำหรับสัตบุรุษทั้งหลายผู้เห็น

แจ้งอยู่ เหมือนแสงสว่าง เหล่าชนผู้ยังค้นหาอยู่ ไม่ฉลาด

ในธรรม ย่อมไม่รู้แจ้งนิพพานแม้จะอยูใกล้ ๆ

ชนทั้งหลายผู้ถูกภวราคะครอบงำแล้ว แล่นไปตาม

กระแสภวตัณหา เข้าถึงวัฏฏะอันเป็นบ่วงมารเนือง ๆ

ไม่พึงรู้สัจธรรมนี้ได้โดยง่าย

นอกจากพระอริยเจ้าแล้ว จะมีใครเล่าที่ควรรู้บทคือ

พระนิพพานที่บุคคลรู้โดยชอบแล้วย่อมเป็นผู้หาอาสวะมิได้

ปรินิพพานไป

๔. ทุติยรูปารามสูตร

ว่าด้วยผู้ยินดีในอายตนะ ๖ อยู่เป็นทุกข์ สูตรที่ ๒

{๒๑๘} [๑๓๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์เป็นผู้มีรูปเป็นที่มายินดี เป็นผู้ยินดีแล้วในรูป เป็นผู้เพลิดเพลินแล้วในรูป เพราะรูปแปรปรวนไป คลายไป และดับไป เทวดาและมนุษย์จึงอยู่เป็นทุกข์ เทวดาและมนุษย์เป็นผู้มีเสียงเป็นที่มายินดี... เป็นผู้มีกลิ่นเป็นที่มายินดี... เป็นผู้มีรสเป็นที่มายินดี ... เป็นผู้มีโผฏฐัพพะเป็นที่มายินดี ... เป็นผู้มีธรรมารมณ์เป็นที่มายินดี เป็นผู้ยินดีแล้วในธรรมารมณ์ เป็นผู้เพลิดเพลินแล้วในธรรมารมณ์ เพราะธรรมารมณ์แปรปรวนไป คลายไป และดับไป เทวดาและมนุษย์จึงอยู่เป็นทุกข์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนตถาคตผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ารู้แจ้งแล้วซึ่งความเกิด

ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกแห่งรูปทั้งหลายตามความเป็นจริง จึงไม่เป็นผู้มีรูปเป็นที่มายินดี ไม่เป็นผู้ยินดีแล้วในรูป ไม่เป็นผู้เพลิดเพลินแล้วในรูป เพราะรูปแปรปรวนไป คลายไป และดับไป ตถาคตก็ยังอยู่เป็นสุข ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ารู้แจ้งแล้วซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกแห่งเสียง ... แห่งกลิ่น ...แห่งรส... แห่งโผฏฐัพพะ... แห่งธรรมารมณ์ตามความเป็นจริง จึงไม่เป็นผู้มีธรรมารมณ์ เป็นที่มายินดี ไม่เป็นผู้ยินดีแล้วในธรรมารมณ์ ไม่เป็นผู้เพลิดเพลินแล้วในธรรมารมณ์ เพราะธรรมารมณ์แปรปรวนไป คลายไปและดับไป ตถาคตก็ยังอยู่เป็นสุข”