๔. ทารุขันธสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๘

พวกเธออยู่อย่างสม่ำเสมอ ด้วยตั้งใจว่า ‘บางทีเราจะพึงได้โอกาสทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย หรือทางใจของภิกษุเหล่านี้บ้าง’

เพราะฉะนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย เธอ ทั้งหลายจักเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอยู่ พวกเธอเห็นรูปด้วยจักษุแล้วอย่าได้รวบถือรวม ๆ อย่าได้แยกถือเป็นส่วน ๆ พึงปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ที่เมื่อ ไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัส ครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา .. ถูกต้องโผฏฐัพพะ ด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว อย่าได้รวบถือรวม ๆ อย่าได้แยก ถือเป็นส่วน ๆ พึงปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวลาใด เธอทั้งหลายจักเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอยู่ เวลานั้น มารผู้มีใจบาป ก็จักหมดความอาลัย ไม่ได้โอกาส หลีกจากเธอทั้งหลายไป ดุจสุนัขจิ้งจอกหมดความอาลัยหลีกไปจากเต่าฉะนั้น

{๓๒๑} ภิกษุผู้มีใจตั้งมั่นในมโนวิตก อันตัณหาและทิฎฐิไม่

อิงอาศัย ไม่เบียดเบียนผู้อื่น ดับกิเลสได้แล้ว ไม่พึงว่าร้าย

ใคร ๆ เหมือนเต่าหดคอและขาอยูในกระดองของตนฉะนั้น”

๔. ปฐมทารุกขันโธปมสูตร

ว่าด้วยข้ออุปมาด้วยท่อนไม้ลอยนํ้า สูตรที่ ๑

{๓๒๒} [๒๔๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา ใกล้พระนครโกสัมพี พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทอดพระเนตรเห็นท่อนไม้ใหญ่ท่อนหนึ่งถูกกระแสนํ้าพัดลอยมาริมฝั่งแม่นํ้าคงคา จึงตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน

ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นท่อนไม้ใหญ่ที่ถูกกระแสนํ้าพัดลอยมาในแม่นํ้าคงคาโน้นไหม”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “เห็น พระทุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าท่อนไม้จะไม่เข้ามาใกล้ฝั่งนี้ ไม่เข้ามาใกล้ฝั่งโน้น ไม่จมลงท่ามกลางนํ้า ไม่เกยขึ้นบก ไม่ถูกมนุษย์หรืออมนุษย์จับเอาไว้ ไม่ถูกเกลียวนํ้าวนจับไว้ ไม่เน่าในเสียไซร้ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ท่อนไม้นั้นก็จักไหลเลื่อนเคลื่อนไปสู่สมุทร ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่ากระแสนํ้าแห่งแม่นํ้าคงคาไหลเลื่อนเคลื่อนไปสู่สมุทร ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายก็เหมือนกันแล ถ้าไม่แวะเข้าฝั่งนี้ ไม่แวะเข้าฝั่งโน้น ไม่จมลงในท่ามกลาง ไม่เกยขึ้นบก ไม่ถูกมนุษย์หรืออมนุษย์จับไว้ ไม่ถูกเกลียวนํ้า วนจับไว้ ไม่เป็นผู้เน่าภายในไซร้ ด้วยประการดังกล่าวมานี้ พวกเธอก็จักโน้มไปน้อมไป โอนไปสู่นิพพาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า สัมมาทิฏฐิย่อมโน้มน้อมโอนไปสู่นิพพาน”{๓๒๓} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฝั่งนี้ได้แก่อะไร ฝั่งโน้นได้แก่อะไร การจมลงในท่ามกลางได้แก่อะไร การเกยบกได้แก่อะไร มนุษย์ผู้จับคืออะไร อมนุษย์ผู้จับคืออะไร เกลียวน้ำวนจับไว้คืออะไร ความเป็นผู้เน่าในคืออะไร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘ฝั่งนี้’ นั่นเป็นชื่อแห่งอายตนะภายใน ๖ คำว่า ‘ฝั่งโน้น’ นั่นเป็นชื่อแห่งอายตนะภายนอก ๖ คำว่า ‘จมลงในท่ามกลาง’ นั่นเป็นชื่อแห่งนันทิราคะ คำว่า ‘เกยบก’ นั่นเป็นชื่อแห่งอัสมิมานะ

ดูก่อนภิกษุ ก็มนุษย์ผู้จับเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์ ร่วมเพลิดเพลิน ร่วมโศกเศร้า เมื่อเขาสุขก็สุขด้วย

เมื่อเขาทุกข์ก็ทุกข์ด้วย ย่อมถึงการประกอบตนในกิจการอันเกิดขึ้นแล้วของเขา ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่ามนุษย์ผู้จับ

ดูก่อนภิกษุ อมนุษย์ผู้จับเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ย่อม ประพฤติพรหมจรรย์เพราะปรารถนาเป็นเทพนิกายหมู่หนึ่งว่า ‘ด้วยศีลด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์ เราจักได้เป็นเทวดาหรือเทพเจ้าองค์ใด องค์หนึ่ง’ ดูก่อนภิกษุ นี้เราเรียกว่าอมนุษย์ผู้จับ

ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘เกลียวน้ำวนจับไว้’ นั่นเป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕

ดูก่อนภิกษุ ความเป็นผู้เน่าภายในเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม ไม่สะอาด มีความประพฤติน่ารังเกียจมีการงานปกปิด ไม่เป็นสมณะแต่ปฏิญาณว่าเป็นสมณะ ไม่เป็นพรหมจารีแต่ปฏิญาณว่าเป็นพรหมจารี เป็นผู้เน่าในภายใน มีใจชุ่มด้วยกาม เป็นดุจขยะมูลฝอย ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่าความเป็นผู้เน่าภายใน”{๓๒๔} ก็สมัยนั้นแล นายโคบาลชื่อนันทะยืนอยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ที่นั้นแล นายนันทโคบาลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะขอไม่เข้าใกล้ฝั่งนี้ ไม่เข้าใกล้ฝั่งโน้น ไม่จมลงในท่ามกลาง ไม่เกยบก ไม่ถูกมนุษย์จับ ไม่ถูกอมนุษย์จับ ไม่ถูกเกลียวน้ำวนจับไว้ จักไม่เน่าภายใน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอประทานพระวโรกาส ข้าพระองค์พึงได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนันทะ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงมอบโคให้เจ้าของเขาเถิด”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โคที่ติดลูกจักไปได้เอง”

“ท่านจงมอบโคให้แก่เจ้าของเถิด นันทะ”

ครั้งนั้นแล นายนันทโคบาลมอบโคให้แก่เจ้าของแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มอบโคให้เจ้าของแล้ว ข้าพระองค์พึงได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

นายนันทโคบาลได้บรรพชาอุปสมบทแล้วในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า ก็แลท่านพระนันทะอุปสมบทแล้วไม่นาน ได้ปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมซึ่งกุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ดังนี้ ก็ท่านพระนันทะได้เป็นพระอรหันค์องค์หนึ่งในจำนวนพระอรหันต์ทั้งหลาย

๕. ทุติยทารุกขันโธปมสูตร

ว่าด้วยข้ออุปมาด้วยท่อนไม้ลอยน้ำ สูตรที่ ๒

{๓๒๕} [๒๔๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ฝั่งแม่นํ้าคงคา ใกล้เมืองกิมพิละ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทอดพระเนตรเห็นท่อนไม้ใหญ่ท่อนหนึ่งถูกกระแสนํ้าพัดลอยมาริมฝั่งแม่นํ้าคงคา จึงตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลายพวกเธอเห็นท่อนไม้ใหญ่ที่ถูกกระแสนํ้าพัดลอยมาในแม่นํ้าคงคาโน้นไหม”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “เห็น พระพุทธเจ้าข้า” ...

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระกิมพิละได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฝั่งนี้ได้แก่อะไร ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนกิมพิละ ความเป็นผู้เน่าภายในเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ต้องอาบัติที่เศร้าหมองอย่างใดอย่างหนึ่ง การออกจากอาบัติเช่นนั้นยังไม่ปรากฎ นี้เราเรียกว่าความเป็นผู้เน่าภายใน”