๓. กุมมสูตร เล่ม ๑๘

ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ มนสิการสัญญาที่จะลุกขึ้น ในตอนปัจฉิมยามแห่งราตรี ย่อมรีบลุกขึ้นชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันกั้นจิตทั้งหลายด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่อย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้ย่อมมากด้วยความสุขโสมนัสอยู่ในปัจจุบันและชื่อว่าปรารภเหตุเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลาย”

๓. กุมโมปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยเต่า

{๓๒๐} [๒๔๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว มีเต่าตัวหนึ่งเที่ยวหากินอยู่ที่ริมฝั่งแม่นํ้าน้อยแห่งหนึ่งในเวลาเย็น สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งก็ได้เที่ยวหากินอยู่ที่ริมฝั่งแม่น้ำน้อยในเวลาเย็น เต่าได้แลเห็นสุนัขจิ้งจอกซึ่งเที่ยวหากินอยู่แต่ไกล จึงหดอวัยวะทั้งหัวรวมเป็นห้าอย่างให้เข้าอยู่ในกระดองของตนเสียมีความขวนขวายน้อยนิ่งเฉยอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้สุนัขจิ้งจอกก็ได้แลเห็นเต่าซึ่งเที่ยวหากินอยู่แต่ไกล จึงเข้าไปหาเต่าถึงที่ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่ใกล้เต่าด้วยคิดว่า ‘ในเวลาที่เต่าตัวนี้จักเหยียดคอหรือขาข้างใดข้างหนึ่งออกมา เราจักงับมันฟาดแล้วกินเสีย’ ในเวลาที่เต่าไม่เหยียดคอหรือขาข้างใดข้างหนึ่งออกมา สุนัขจิ้งจอกก็หมดความอาลัยจากเต่า ไม่ได้โอกาส จึงหลีกไปฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย แม้มารผู้มีใจบาปก็เข้าใกล้

พวกเธออยู่อย่างสม่ำเสมอ ด้วยตั้งใจว่า ‘บางทีเราจะพึงได้โอกาสทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย หรือทางใจของภิกษุเหล่านี้บ้าง’

เพราะฉะนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย เธอ ทั้งหลายจักเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอยู่ พวกเธอเห็นรูปด้วยจักษุแล้วอย่าได้รวบถือรวม ๆ อย่าได้แยกถือเป็นส่วน ๆ พึงปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ที่เมื่อ ไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัส ครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา .. ถูกต้องโผฏฐัพพะ ด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว อย่าได้รวบถือรวม ๆ อย่าได้แยก ถือเป็นส่วน ๆ พึงปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวลาใด เธอทั้งหลายจักเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอยู่ เวลานั้น มารผู้มีใจบาป ก็จักหมดความอาลัย ไม่ได้โอกาส หลีกจากเธอทั้งหลายไป ดุจสุนัขจิ้งจอกหมดความอาลัยหลีกไปจากเต่าฉะนั้น

{๓๒๑} ภิกษุผู้มีใจตั้งมั่นในมโนวิตก อันตัณหาและทิฎฐิไม่

อิงอาศัย ไม่เบียดเบียนผู้อื่น ดับกิเลสได้แล้ว ไม่พึงว่าร้าย

ใคร ๆ เหมือนเต่าหดคอและขาอยูในกระดองของตนฉะนั้น”

๔. ปฐมทารุกขันโธปมสูตร

ว่าด้วยข้ออุปมาด้วยท่อนไม้ลอยนํ้า สูตรที่ ๑

{๓๒๒} [๒๔๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา ใกล้พระนครโกสัมพี พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทอดพระเนตรเห็นท่อนไม้ใหญ่ท่อนหนึ่งถูกกระแสนํ้าพัดลอยมาริมฝั่งแม่นํ้าคงคา จึงตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน