๑๐. อานันทสูตร เล่ม ๑๘

คนที่ยังมีอุปาทานเท่านั้น หาบัญญัติแก่คนที่หาอุปาทานมิได้ไม่ ฉันนั้นเหมือนกันแล”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สมัยใด เปลวไฟถูกลมพัดย่อมไปได้ไกล ก็พระโคดมผู้เจริญทรงบัญญัติอะไรว่าเป็นเชื้อแห่งเปลวไฟนั้นเล่า”

“ดูก่อนวัจฉะ สมัยใด เปลวไฟถูกลมพัดย่อมไปได้ไกล เราย่อมบัญญัติเชื้อคือลมนั้น เพราะว่าสมัยนั้น ลมย่อมเป็นเชื้อของเปลวไฟนั้น”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สมัยใด สัตว์ย่อมทอดทิ้งกายนี้ด้วย ไม่เข้าถึงกายอันใดอันหนึ่งด้วย ก็พระโคดมผู้เจริญจะทรงบัญญัติอะไรว่าเป็นเชื้อของสัตว์นั้นเล่า”

“ดูก่อนวัจฉะ สมัยใด สัตว์ทอดทิ้งกายนี้ด้วย ไม่เข้าถึงกายอันใดอันหนึ่งด้วย เราย่อมบัญญัติอุปาทานคือตัณหานั่นแล เพราะว่าสมัยนั้น ตัณหาย่อมเป็นเชื้อของสัตว์นั้น”

๑๐. อานันทสูตร

ว่าด้วยพระอานนท์ถามปัญหา

{๘๐๑} [๔๑๙] ครั้งนั้นแล วัจฉโคตรปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อัตตามีอยู่หรือ”เมื่อวัจฉโคตรปริพาชกได้ทูลถามอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงดุษณีเสีย วัจฉโคตรปริพาชกได้ทูลถามอีกว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญก็อัตตาไม่มีหรือ” แม้ครั้งที่ ๒ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงดุษณีเสียเหมือนกัน ครั้นแล้ววัจฉโคตรปริพาชกก็ได้ลุกจากที่นั่งหลีกไป

{๘๐๒} ครั้งนั้น เมื่อวัจฉโคตรปริพาชกหลีกไปแล้วไม่นาน ท่านพระอานนท์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไรหนอ พระผู้มีพระภาคเจ้าถูกวัจฉโคตรปริพาชกทูลถามปัญหาแล้วจึงไม่ทรง พยากรณ์”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เราถูกวัจฉโคตรปริพาชกถามว่า ‘อัตตามีอยู่หรือ’ ถ้าจะพึงตอบว่า ‘อัตตามีอยู่’ ไซร้ คำตอบนั้นก็จักไปเข้ากับลัทธิของพวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นสัสสตทิฏฐิ ดูก่อนอานนท์ เรา ถูกวัจฉโคตรปริพาชกถามว่า ‘อัตตาไม่มีหรือ’ ถ้าจะพึงตอบว่า ‘อัตตาไม่มี’ ไซร้ คำตอบนั้นก็จักไปเข้ากับลัทธิของพวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นอุจเฉททิฏฐิ ดูก่อนอานนท์ เราถูกวัจฉโคตรปริพาชกถามว่า ‘อัตตามีอยู่หรือ’ ถ้าจะพึงตอบว่า ‘อัตตามีอยู่’ ไซร้ คำตอบของเรานั้นจักอนุโลมเพื่อความเกิดขึ้นแห่งญาณว่า ‘ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ บ้างหรือหนอ”“หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ ถ้าหากเราถูกวัจฉโคตรปริพาชกถามว่า ‘อัตตาไม่มีหรือ’ จะพึงตอบว่า ‘อัตตาไม่มี’ ไซร้ คำตอบนั้นคงจักเป็นไปเพื่อความหลง ยิ่งขึ้นไปแก่วัจฉโคตรปริพาชกผู้หลงอยู่แล้วว่า ‘อัตตาในอดีตของเราได้มีแล้ว แน่นอน บัดนี้ อัตตานั้นไม่มี’ ดังนี้”

๑๑. สภิยกัจจานสูตร

ว่าด้วยวัจฉโคตรปริพาชกถามปัญหาพระสภิยกัจจานะ

{๘๐๓} [๔๒๐] สมัยหนึ่ง ท่านพระสภิยกัจจานะอยู่ ณ ที่พักซึ่งก่อสร้างด้วยอิฐใกล้บ้านญาติ ครั้งนั้นแลวัจฉโคตรปริพาชกเข้าไปหาท่านพระสภิยกัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสภิยกัจจานะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่าน