๑. มิคชาลสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๘

(๗) ๒. มิคชาลวรรค

๑. ปฐมมิคชาลสูตร

ว่าด้วยผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว

{๖๖} [๖๓] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี...

ครั้งนั้นแล ท่านพระมิคชาละเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่พระองค์ตรัสว่า ‘ผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว ผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุจึงชื่อว่า ผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว และด้วยเหตุเพียงเท่าไร ภิกษุจึงชื่อว่าผู้มีปกติ อยู่กับเพื่อน”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมิคชาละ มีรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัดอยู่ ถ้าภิกษุยินดี พร่ำถึง หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ เมื่อเธอยินดี พร่ำถึง หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ย่อมเกิดความเพลิดเพลิน เมื่อมีความเพลิดเพลิน ก็มีความกำหนัดกล้า เมื่อมีความกำหนัดกล้า ก็มีความเกี่ยวข้อง ดูก่อนมิคชาละ ภิกษุผู้ประกอบด้วยความเพลิดเพลินและความเกี่ยวข้อง เราเรียกว่า ‘ผู้มีปกติอยู่กับเพื่อน’ ... ดูก่อนมิคชาละ มีธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัดอยู่ ถ้าภิกษุยินดี พร่ำถึงหมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ เมื่อเธอยินดี พร่ำถึง หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ย่อมเกิดความเพลิดเพลิน เมื่อมีความเพลิดเพลิน ก็มีความกำหนัดกล้า เมื่อมีความกำหนัดกล้า ก็มีความเกี่ยวข้อง ดูก่อนมิคชาละ ภิกษุผู้ประกอบด้วยความเพลิดเพลินและความเกี่ยวข้อง เราเรียกว่า ‘ผู้มีปกติอยู่กับพื่อน’ ดูก่อนมิคชาละ ภิกษุผ้มีปกติอยู่ด้วยอาการอย่างนี้ถึงจะเสพอาศัยเสนาสนะอันสงัด

คือ ป่าหญ้าและป่าไม้ที่เงียบเสียง ไม่อื้ออึง ปราศจากลมแต่ชนเดินเข้าออก ควรเป็นที่ประกอบกิจของผู้ต้องการความสงัด สมควรเป็นที่หลีกเร้นอยู่ก็จริง ถึงอย่างนั้น ก็ยังเรียกได้ว่า ‘ผู้มีปกติอยู่กับเพื่อน’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าภิกษุนั้นยังมีตัณหาเป็นเพื่อน เธอยังละตัณหานั้นไม่ได้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า ‘ผู้มีปกติอยู่กับเพื่อน’

ดูก่อนมิคชาละ

{๖๗} มีรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัดอยู่ ถ้าภิกษุไม่ยินดี ไม่พร่ำถึงไม่หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ เมื่อเธอไม่ยินดี ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ ความเพลิดเพลินย่อมดับไป เมื่อไม่มีความเพลิดเพลิน ก็ไม่มีความกำหนัดกล้า เมื่อไม่มีความกำหนัดกล้า ก็ไม่มีความเกี่ยวข้อง ดูก่อนมิคชาละ ภิกษุผู้ไม่ ประกอบด้วยความเพลิดเพลินและความเกี่ยวข้อง เราเรียกว่า ‘ผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว’ ... มีธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัดอยู่ ถ้าภิกษุไม่ยินดี ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่

เมื่อเธอไม่ยินดี ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้น ความเพลิดเพลินย่อมดับไป เมื่อไม่มีความเพลิดเพลิน ก็ไม่มีความกำหนัดกล้า เมื่อไม่มีความกำหนัดกล้า ก็ไม่มีความเกี่ยวข้อง ดูก่อนมิคชาละ ภิกษุผู้ไม่ประกอบด้วยความเพลิดเพลินและความเกี่ยวข้อง เราเรียกว่า ‘ผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว’ ดูก่อนมิคชาละ ภิกษุผู้มีปกติอยู่ด้วยอาการอย่างนี้แม้จะอยู่ปะปนกับภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชาเดียรถีย์ สาวกของเดียรถีย์ในแดนบ้านก็จริง ถึงอย่างนั้น ก็ยังเรียกได้ว่า ‘ผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว’ ดูก่อนมิคชาละ เราเรียกผู้มีปกติอยู่ด้วยอาการอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าตัณหาซึ่งเป็นเพื่อนเธอละได้แล้ว ฉะนั้นจึงเรียกว่า ‘ผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว”

๒. ทุติยมิคชาลสูตร

ว่าด้วยผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว สูตรที่ ๒

{๖๘} [๖๔] ครั้งนั้นแล ท่านพระมิคชาละเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ พอที่ข้าพระองค์ได้ฟังแล้วจะพึงเป็นผู้ปลีกตัวออกจากหมู่ อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมิคชาละ มีรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัดอยู่ถ้าภิกษุยินดี พรํ่าถึง หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ ย่อมเกิดความเพลิดเพลิน เรากล่าวว่า ‘เพราะเกิดความเพลิดเพลิน จึงเกิดทุกข์’ ... มีธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัดอยู่ ถ้าภิกษุยินดี พร่ำถึง หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ เมื่อเธอยินดี พร่ำถึง หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ ย่อมเกิดความเพลิดเพลิน เรากล่าวว่า ‘เพราะเกิดความเพลิดเพลิน จึงเกิดทุกข์’ดูก่อนมิคชาละ

{๖๙} มีรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัดอยู่ ถ้าภิกษุไม่ยินดี ไม่พร่ำถึงไม่หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ เมื่อไม่ยินดี ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุนรูปนั้นอยู่ ความเพลิดเพลินก็ดับไป เรากล่าวว่า ‘เพราะความเพลิดเพลินดับ ทุกข์จึงดับ’ ... มีธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัดอยู่ ถ้าภิกษุไม่ยินดี ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ เมื่อเธอไม่ยินดี ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ความเพลิดเพลินก็ดับไป เรากล่าวว่า ‘เพราะความเพลิดเพลินดับ ทุกข์จึงดับ’