๘. ภิกขุสูตร เล่ม ๑๘

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อภิกษุรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร ย่อมละอวิชชาได้ วิชชาย่อมเกิดขึ้น”

“ดูก่อนภิกษุ มีคำที่ภิกษุในธรรมวินัยนี้ได้สดับว่า ‘ธรรมทั้งปวงไม่ควรยึดมั่น’ และภิกษุก็ได้สดับอย่างนี้ว่า “ธรรมทั้งปวงไม่ควรยึดมั่น” เธอย่อมรู้ธรรมทั้งปวงได้ ครั้นรู้ธรรมทั้งปวงได้แล้ว ย่อมกำหนดรู้ธรรมทั้งปวงได้ ครั้นกำหนดรู้ธรรมทั้งปวงได้แล้ว ย่อมเห็นนิมิตทั้งปวงโดยประการอื่น คือเห็นจักษุโดยประการอื่น เห็นรูป... จักขุวิญญาณ ... จักขุสัมผัส... เห็นแม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยโดยประการอื่น ... เห็นมโน... ธรรมารมณ์... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... เห็นแม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยโดยประการอื่น ดูก่อนภิกษุ เมื่อภิกษุรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล ย่อมละอวิชชาได้ วิชชาย่อมเกิดขึ้น”

๘. สัมพหุลภิกขุสูตร

ว่าด้วยการประพฤติพรหมจรรย์เพื่อกำหนดรู้ทุกข์

{๙๗} [๘๑] ครั้งนั้นแล ภิกษุเป็นอันมากเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ขอประทานพระวโรกาส พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกมาถามพวกข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมโคดมเพื่ออะไรเล่า’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพวกข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้จึงตอบอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นไปอย่างนี้ว่า ‘พวกเราประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อกำหนดรู้ทุกข์’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อ

พวกข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วตอบไปอย่างนี้ ชื่อว่ากล่าวตรงกับที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วแลหรือ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำที่ไม่เป็นจริงบ้างหรือ ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรเแก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลจะไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิได้บ้างหรือ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ถูกแล้ว ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอถูกถามอย่างนี้แล้ว เมื่อพยากรณ์อย่างนั้น ชื่อว่ากล่าวตรงกับที่เรากล่าวแล้วไม่ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยคำที่ไม่เป็นจริง ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรเแก่เหตุ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลย่อมไม่มาถึงฐานะที่วิญญชนจะพึงตำหนิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในเราก็เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ ก็ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกจะพึงถามพวกเธออย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ก็ทุกข์ซึ่งพวกท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดมเพื่อกำหนดรู้นั้นเป็นไฉน’ เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้วพึงตอบอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นอย่างนี้ว่า

‘อาวุโส จักษุแลเป็นทุกข์ เราอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อกำหนดรู้จักษุอันเป็นทุกข์นั้น รูปทั้งหลายเป็นทุกข์ ... แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยก็เป็นทุกข์ เราอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อกำหนดรู้ทุกข์นั้น ... มโนเป็นทุกข์... แม้สุขเวทนาทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยก็เป็นทุกข์ เราอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อกำหนดรู้ทุกข์นั้น อาวุโส ข้อนี้นั้นแลเป็นทุกข์ เราอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อกำหนดรู้ทุกข์ข้อนั้น’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงตอบพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นอย่างนี้แล”

๙. โลกปัญหาสูตร

ว่าด้วยเหตุที่เรียกว่าโลก

{๙๘} [๘๒] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘โลก โลก’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล จึงเรียกว่าโลก”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ที่เรียกว่าโลกเพราะจะต้องแตกสลาย

อะไรเล่าแตกสลาย

ดูก่อนภิกษุ จักษุแลแตกสลาย รูปทั้งหลายแตกสลาย จักขุวิญญาณแตกสลาย จักขุสัมผัสแตกสลาย แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยแตกสลาย ... มโนแตกสลายธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ มโนสัมผัสแตกสลาย แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนาหรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยก็แตกสลายดูก่อนภิกษุ ที่เรียกว่าโลก เพราะจะต้องแตกสลายฉะนี้”

๑๐. ผัคคุนปัญหาสูตร

ว่าด้วยพระผัคคุนะทูลถามปัญหาเรื่องบัญญัติ

{๙๙} [๘๓] ครั้งนั้นแล ท่านพระผัคคุนะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลเมื่อจะบัญญัติ พึงบัญญัติพระพุทธเจ้าผู้ตัดตัณหาที่ทำให้เนิ่นช้าได้แล้วตัดทางได้แล้ว ครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ปรินิพพานไปแล้วในอดีตเพราะจักษุใด จักษุนั้นมีอยู่หรือหนอ” ... บุคคลเมื่อจะบัญญัติ