๒. ตาลปุตตสูตร เล่ม ๑๘

ยั่วให้โกรธเข้า ย่อมไม่แสดงความโกรธให้เห็น ผู้นั้นจึงนับได้ว่าเป็นคนสงบเสงี่ยม บุคคลบางคนในโลกนี้ละโทสะได้แล้ว เพราะเป็นผู้ละโทสะได้ คนอื่นจึงยั่วให้โกรธไม่ได้ บุคคลที่ละโทสะได้แล้วถูกคนอื่นยั่วให้โกรธเข้า ก็ไม่แสดงความโกรธให้เห็น ผู้นั้นจึงนับได้ว่าเป็นคนสงบเสงี่ยม บุคคลบางคนในโลกนี้ละโมหะได้แล้ว เพราะเป็นผู้ละโมหะได้ คนอื่นจึงยั่วให้โกรธไม่ได้ บุคคลที่ละโมหะได้แล้วถูกคนอื่นยั่วให้โกรธเข้า ย่อมไม่แสดงความ โกรธให้เห็นผู้นั้นจึงนับได้ว่าเป็นคนสงบเสงี่ยม ดูก่อนนายบ้าน นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ถึงความนับว่าเป็นคนสงบเสงี่ยม”{๕๘๘} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้วนายจัณฑคามณีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่าเปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๒. ตาลปุตตสูตร

ว่าด้วยปัญหาของนักเต้นรำชื่อว่าตาลบุตร

{๕๘๙} [๓๕๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันอันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล หัวหน้านักเต้นรำนามว่าตาลบุตรเข้าไปเข้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้

ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เคยได้ยินคำของนักเต้นรำผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์รุ่นก่อนกล่าวว่า ‘นักเต้นรำคนใดทำให้คนหัวเราะรื่นเริงด้วยคำจริงบ้าง คำเท็จบ้าง ท่ามกลางเวทีเต้นรำ ท่ามกลางโรงมหรสพได้ ผู้นั้นหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาเหล่าปหาสะ ในข้อนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างไร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อย่าเลย หัวหน้า ขอพักข้อนี้เสียเถิด ท่านอย่าถามข้อนี้กะเราเลย”

{๕๙๐} หัวหน้านักเต้นรำนามว่าตาลบุตรได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เคยได้ยินคำของนักเต้นรำผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์รุ่นก่อนกล่าวว่า ‘นักเต้นรำคนใดทำให้คนหัวเราะรื่นเริงด้วยคำจริงบ้าง คำเท็จบ้าง ท่ามกลางเวทีเต้นรำ ท่ามกลางโรงมหรสพได้ ผู้นั้นหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพวกเทวดาเหล่าปหาสะ ในข้อนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างไร”

{๕๙๑} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนหัวหน้า เราห้ามท่านไม่ได้แล้วว่า ‘อย่าเลย หัวหน้า ขอพักข้อนี้เสียเถิด ท่านอย่าถามข้อนี้กะเราเลย’ เอาเถอะ เราจักตอบให้ท่านฟัง ดูก่อนหัวหน้า เมื่อก่อนสัตว์โลกทั้งหลายยังไม่ปราศจากราคะ ถูกกิเลสเครื่องผูกคือราคะผูกไว้ นักเต้นรำน้อมนำเข้าไปซึ่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัดท่ามกลางเวทีเต้นรำ ท่ามกลางโรงมหรสพ เพื่อความกำหนัดยิ่งขึ้นแก่สัตว์โลกเหล่านั้น เมื่อก่อนสัตว์โลกทั้งหลายยังไม่ปราศจากโทสะ ถูกกิเลสเครื่องผูกคือโทสะผูกไว้ นักเต้นรำน้อมนำเข้าไปซึ่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความขัดเคืองท่ามกลางเวทีเต้นรำ ท่ามกลางโรงมหรสพ เพื่อความขัดเคืองยิ่งขึ้นแก่สัตวโลกเหล่านั้น เมื่อก่อนสัตว์โลกทั้งหลายยังไม่ปราศจากโมหะ ถูกกิเลสเครื่องผูกคือโมหะผูกไว้ นักเต้นรำน้อมนำเข้าไปซึ่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความลุ่มหลงท่ามกลางเวทีเต้นรำ ท่ามกลางโรงมหรสพ เพื่อ

ความลุ่มหลงยิ่งขึ้นแก่สัตว์โลกเหล่านั้น ตนเองก็มัวเมาประมาท ครั้นตั้งอยู่ในความประมาทแล้ว หลังจากตายไปย่อมเกิดในนรกชื่อปหาสะ

อนึ่ง ถ้าเขามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นักเต้นรำคนใดทำให้คนหัวเราะรื่นเริงด้วยคำจริงบ้าง คำเท็จบ้าง ท่ามกลางเวทีเต้นรำ ท่ามกลางโรงมหรสพได้ ผู้นั้นหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพวกเทวดาเหล่าปหาสะ’ ความเห็นของเขานั้นเป็นความเห็นผิด ดูก่อนหัวหน้า ก็เรากล่าวคติไว้ ๒ อย่าง คือ นรกหรือกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานอย่างใดอย่างหนึ่ง สำหรับบุคคลผู้มีความเห็นผิด”

{๕๙๒} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว หัวหน้านักเต้นรำนามว่าตาลบุตรได้ร้องไห้น้ำตาไหล

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนหัวหน้า เราได้ห้ามท่านแล้วมิใช่หรือว่า ‘อย่าเลย หัวหน้า ขอพักข้อนี้เสียเถิด ท่านอย่าถามข้อนี้กะเราเลย”

เขากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ได้ร้องไห้ถึงข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้กะข้าพระองค์เลย แต่ว่าข้าพระองค์ถูกนักเต้นรำผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์รุ่นก่อน ๆ หลอกลวงให้หลงมาตลอดกาลนานว่า ‘นักเต้นรำคนใดทำให้คนหัวเราะรื่นเริงด้วยคำจริงบ้าง คำเท็จบ้าง ท่ามกลางเวทีเต้นรำ ท่ามกลางโรงมหรสพได้ ผู้นั้นหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพวกเทวดาเหล่าปหาสะ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีป

ในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าพระองค์พึงได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเถิด”

หัวหน้านักเต้นรำนามว่าตาลบุตรได้บรรพชาได้อุปสมบทในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ท่านพระตาลบุตรอุปสมบทแล้วไม่นาน ปลีกตัวออกจากหมู่ อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน ... ก็แลท่านพระตาลบุตรเป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในจำนวนพระอรหันต์ทั้งหลาย

๓. โยธาชีวสูตร

ว่าด้วยปัญหาของนักรบอาชีพ

{๕๙๓} [๓๕๕] ครั้งนั้นแล หัวหน้านักรบอาชีพเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับคำของนักรบอาชีพผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์รุ่นก่อน ๆ กล่าวกันว่า ‘นักรบอาชีพคนใดอุตสาหะพยายามในสงคราม พวกข้าศึกฆ่าผู้นั้นซึ่งกำลังอุตสาหะพยายามอยู่ให้ถึงความตาย ผู้นั้นหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาเหล่าสรชิต ในข้อนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าอย่างไร”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อย่าเลย หัวหน้า ขอพักข้อนี้เสียเถิด ท่านอย่าถามข้อนี้กะเราเลย”

หัวหน้านักรบอาชีพได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับคำของนักรบอาชีพ ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์รุ่นก่อน ๆ กล่าวกันว่า ‘นักรบอาชีพคนใดอุตสาหะพยายามในสงคราม พวกข้าศึกฆ่าผู้นั้นซึ่งกำลังอุตสาหะพยายามอยู่ให้ถึงความ