ตถาคตสูตร เล่ม ๑๙

เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ เธอมีใจเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่

ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิ ...

ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิ ...

ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขารดังนี้ว่า ‘วิมังสาของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ... เธอมีใจเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุโมคคัลลานะมีฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้แล{๑๒๔๓} – {๑๒๔๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ภิกษุโมคคัลลานะแสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ ... ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้ เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ภิกษุโมคคัลลานะย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้”

๑๒. ตถาคตสูตร

ว่าด้วยพระตถาคตมีฤทธิมาก

{๑๒๔๕} [๘๔๔] ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ตถาคต

มีฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งธรรมเหล่าไหน”

{๑๒๔๖} ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก ...”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีฤทธิ์มากอย่างนี้มีอานุภาพมากอย่างนี้เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ อิทธิบาท ๔ คืออะไรบ้าง คือ ตถาคตย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารดังนี้ว่า ‘ฉันทะของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ไม่หดหู่ในภายใน ไม่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก’ และตถาคตมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า ‘เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉันนั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ ตถาคตมีใจเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิ ...จิตตสมาธิ ...วิมังสาสมาธิและปธานสังขารดังนี้ว่า ‘วิมังสาของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ... ตถาคตมีใจเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่ตถาคตมีฤทธิ์มากอย่างนี้มีอานุภาพมากอย่างนี้เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้แล

{๑๒๔๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ตถาคตย่อมแสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ ... ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้ เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้

{๑๒๔๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ตถาคตย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้”

(พึงขยายอภิญญาทั้ง ๖ ประการให้พิสดาร)

จบ อโยคุฬวรรคที่ ๓

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. มัคคสูตร ๒. อโยคุฬสูตร

๓. ภิกขุสูตร ๔. สุทธิกสูตร

๕. ปฐมผลสูตร ๖. ทุติยผลสูตร

๗. ปฐมอานันทสูตร ๘. ทุติยอานันทสูตร

๙. ปฐมภิกขุสูตร ๑๐. ทุติยภิกขุสูตร

๑๑. โมคคัลลานสูตร ๑๒. ตถาคตสูตร

๔. คังคาทิเปยยาลวรรค

๑ - ๑๒. คังคานทีอาทิสูตร

ว่าด้วยผลแห่งอิทธิบาท ๔

{๑๒๔๙} [๘๔๕-๘๕๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่นํ้าคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีน หลั่งไปสู่ทิศปราจีน บ่าไปสู่ทิศปราจีน แม้ฉันใด ภิกษุเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ฉันนั้นเหมือนกัน

{๑๒๕๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ อย่างไรเล่า จึงเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิ ...จิตตสมาธิ ...วิมังสาสมาธิและปธานสังขาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ อย่างนี้แลย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพานโอนไปสู่นิพพาน

(พึงขยายความบาลีในอิทธิบาทจนกระทั่งถึงความแสวงหา)

จบ คังคาทิเปยยาลวรรคที่ ๔

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

วรรคนี้ว่าด้วยการน้อมไปสู่นิพพาน ๖ สูตรแรกอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่ทิศปราจีน ๖ สูตรหลังอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่สมุทร รวมเป็น ๑๒ สูตรแล