เทสนาสูตร เล่ม ๑๙

๓. อุทายิวรรค

๑. โพธายสูตร

ว่าด้วยที่เรียกว่าโพชฌงค์เพราะเป็นไปเพื่อตรัสรู้

{๔๓๕} [๒๐๒] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระกาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘โพชฌงค์ โพชฌงค์’ ดังนี้ ที่เรียกว่าโพชฌงค์ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ที่เรียกว่าโพชฌงค์ เพราะเป็นไปเพื่อตรัสรู้

ดูก่อนภิกษุ {๔๓๖} ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ดูก่อนภิกษุ ที่เรียกว่าโพชฌงค์ เพราะเป็นไปเพื่อตรัสรู้ฉะนี้แล”

๒. โพชฌังคเทสนาสูตร

ว่าด้วยโพชฌงค์ ๗

{๔๓๗} [๒๐๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงโพชฌงค์ ๗ แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังเรื่องนั้น ก็โพชฌงค์ ๗ คืออะไรบ้าง คือ สติสัมโพชฌงค์ ... อุเบกขาสัมโพชฌงค์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ เหล่านี้แล”

๓. ฐานิยสูตร

ว่าด้วยนิวรณ์ ๕ โพชฌงค์ ๗ เกิดขึ้นเพราะมนสิการมาก

{๔๓๘} [๒๐๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามฉันท์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น เพราะมนสิการทำให้มาก ซึ่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งกามราคะ{๔๓๙} พยาบาทที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น เพราะมนสิการทำให้มากซึ่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งพยาบาท{๔๔๐} ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น เพราะมนสิการทำให้มากซึ่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งถีนมิทธะ{๔๔๑} อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น เพราะมนสิการทำให้มากซึ่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุทธัจจกุกกุจจะ{๔๔๒} วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น เพราะมนสิการทำให้มากซึ่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งวิจิกิจฉา{๔๔๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงความเจริญเต็มที่ เพราะมนสิการทำให้มากซึ่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสติสัมโพชฌงค์ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงความเจริญเต็มที่ เพราะมนสิการทำให้มากซึ่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์”