๖. คังคาทิเปยยาล เล่ม ๑๙

๖. คงคาเปยยาลวรรค

๑ - ๑๒. คงคานทีอาทิสูตร

ว่าด้วยภิกษุผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ชื่อว่าน้อมไปสู่นิพพาน

{๘๓๙} [๔๑๗-๔๒๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีน หลั่งไปสู่ทิศปราจีน บ่าไปสู่ทิศปราจีน แม้ฉันใด {๘๔๐} ภิกษุเมื่อเจริญสติปัฏฐาน ๔ เมื่อทำให้มากซึ่งสติปัฏฐาน ๔ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเมื่อเจริญสติปัฏฐาน ๔ เมื่อทำให้มากซึ่งสติปัฏฐาน ๔ อย่างไร จึงเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่... พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเจริญสติปัฏฐาน ๔ เมื่อทำให้มากซึ่งสติปัฏฐาน ๔ อย่างนี้แล จึงเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน”พึงขยายเนื้อความอย่างที่กล่าวนี้เป็นตัวอย่าง

จบ คังคาเปยยาลวรรคที่ ๖

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

วรรคนี้ว่าด้วยการน้อมไปสู่นิพพาน ๖ สูตรแรกอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่ทิศปราจีน ๖ สูตรหลังอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่สมุทร รวมเป็น ๑๒ สูตรแล เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าวรรค

๗. อัปปมาทวรรค

๑-๑๐. ตถาคตาทิสูตร

[๔๒๙-๔๓๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ที่ไม่มีเท้าก็ดี มีสองเท้าก็ดี มีสี่เท้าก็ดี มีเท้ามากก็ดี มีประมาณเท่าใด ...”พึงขยายเนื้อความอย่างที่กล่าวนี้เป็นตัวอย่าง

จบ อัปปมาทวรรคที่ ๗

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ตถาคตสูตร ๒. ปทสูตร

๓.กูฏสูตร ๔. มูลคันธสูตร

๕. สารคันธสูตร ๖. ปุบผคันธสูตร

๗. กุฏฐราชสูตร ๘. จันทิมสูตร

๙. สุริยสูตร ๑๐. วัตถสูตร

๘. พลกรณียวรรค

๑ - ๑๒. พลาทิสูตร

ว่าด้วยเปรียบเทียบด้วยงานที่ใช้กำลังเป็นต้น

[๔๓๙-๔๕๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การงานที่จะพึงทำด้วยกำลังอย่างใดอย่างหนึ่ง อันบุคคลอาศัยแผ่นดิน ดำรงอยู่บนแผ่นดินแล้ว จึงทำได้ ฉันใด ...”พึงขยายเนื้อความอย่างที่กล่าวนี้เป็นตัวอย่าง

จบ พลกรณียวรรคที่ ๘

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. พลสูตร ๒. พีชสูตร

๓. นาคสูตร ๔. รุกขสูตร

๕. กุมภสูตร ๖. สุกสูตร

๗. อากาสสูตร ๘. ปฐมเมฆสูตร

๙. ทุติยเมฆสูตร ๑๐. นาวาสูตร

๑๑. อาคันตุกสูตร ๑๒. นทีสูตร

๙. เอสนาวรรค

๑ - ๑๐. เอสนาทิสูตร

ว่าด้วยการแสวงหา ๓ เป็นต้น

[๔๕๑-๔๖๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหามี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่าง คืออะไรบ้าง คือ การแสวงหากาม ๑ การแสวงหาภพ ๑ การแสวงหาพรหมจรรย์ ๑ ...”พึงขยายเนื้อความอย่างที่กล่าวนี้เป็นตัวอย่าง

จบ เอสนาวรรคที่ ๙

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. เอสนาสูตร ๒. วิธาสูตร

๓. อาสวสูตร ๔. ภวสูตร

๕. ทุกขตาสูตร ๖. ขีลสูตร

๗. มลสูตร ๘. นีฆสูตร

๙. เวทนาสูตร ๑๐. ตัณหาสูตร

๑๐. โอฆวรรค

๑ - ๑๐. อุทธัมภาคิยาทิสูตร

ว่าด้วยสังโยชน์เบื้องสูง ๕ เป็นต้น

{๘๔๑} [๔๖๑-๔๗๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธัมภาคิยสังโยชน์มี ๕ ประการ เหล่านี้ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ รูปราคะ ๑ อรูปราคะ ๑ มานะ ๑ อุทธัจจะ ๑ อวิชชา ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธัมภาคิยสังโยชน์มี ๕ ประการ เหล่านี้แล

{๘๔๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ เหล่านี้แล

สติปัฏฐาน ๔ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย... ในเวทนา ... ในจิต ... พิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการเหล่านี้แล”

(สติปัฏฐานสังยุตพึงขยายให้พิสดารเหมือนมัคคสังยุต)

จบ โอฆวรรคที่ ๑๐

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

วรรคนี้ว่าด้วยการน้อมไปสู่นิพพาน ๖ สูตรแรกอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปทิศปราจีน ๖ สูตรหลังอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่สมุทร รวมเป็น ๑๒ สูตรแล

จบ สติปัฏฐานสังยุตที่ ๓

๔. อินทริยสังยุต

๑. สุทธิกวรรค

๑. สุทธิกสูตร

ว่าด้วยอินทรีย์ ๕

{๘๔๓} [๔๗๑] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ อินทรีย์ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) สัทธินทรีย์ อินทรีย์คือศรัทธา

(๒) วิริยินทรีย์ อินทรีย์คือวิริยะ

(๓) สตินทรีย์ อินทรีย์คือสติ

(๔) สมาธินทรีย์ อินทรีย์คือสมาธิ

(๕) ปัญญินทรีย์ อินทรีย์คือปัญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้แล”

๒. ปฐมโสตาปันนสูตร

ว่าด้วยรู้คุณและโทษแห่งอินทรีย์ ๕ เป็นพระโสดาบัน

{๘๔๔} [๔๗๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คืออะไร บ้าง คือ สัทธิทรีย์ ๑ วิริยินทรีย์ ๑ สตินทรีย์ ๑ สมาธินทรีย์ ๑ ปัญญินทรีย์ ๑ เมื่อใดแล อริยสาวกรู้ประจักษ์ซึ่ง(ความเกิด ความดับ) คุณโทษ และการสลัดออกแห่งอินทรีย์ ๕ ประการนี้ตามความเป็นจริง เมื่อนั้น