อุปวาณสูตร เล่ม ๑๙

๗. กูฏาคารสูตร

ว่าด้วยผู้เจริญโพชฌงค์ย่อมน้อมไปสู่นิพพาน

{๔๐๑} [๑๘๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กลอนเรือนยอดชนิดใดชนิดหนึ่งบรรดามีทั้งหมดนั้นย่อมทอดไปสู่ยอด โน้มไปที่ยอด รวมลงที่ยอด แม้ฉันใด ภิกษุเจริญโพชฌงค์ ๗ ทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากอยู่ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ฉันนั้นเหมือนกัน

{๔๐๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเจริญโพชฌงค์ ๗ ทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากอยู่ อย่างไรเล่า ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเจริญโพชฌงค์ ๗ ทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากอยู่อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน”

๘. อุปวาณสูตร

ว่าด้วยโพชฌงค์ ๗ ที่ปรารภดีแล้วทำให้อยู่ผาสุก

{๔๐๓} [๑๘๙] สมัยหนึ่ง ท่านพระอุปวาณะกับท่านพระสารีบุตรอยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรออกจากที่พักผ่อนในเวลาเย็นแล้วเข้าไปหาท่านพระอุปวาณะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอุปวาณะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านพระอุปวาณะว่า “ท่านอุปวาณะผู้มีอายุ ภิกษุจะรู้ไหมว่า ‘โพชฌงค์ ๗ ที่เราปรารภดีแล้วอย่างนี้ด้วยการทำไว้ในใจ โดยแยบคาย เฉพาะตนย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นผาสุก”

{๔๐๔} ท่านพระอุปวาณะตอบว่า “ดูก่อนท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุพึงรู้ได้แน่นอนว่า ‘โพชฌงค์ ๗ ที่เราปรารภดีแล้วอย่างนี้ด้วยการทำไว้ในใจ โดยแยบคายเฉพาะตน ย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่ผาสุก”

{๔๐๕} “ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุผู้ปรารภสติสัมโพชฌงค์อยู่จะรู้ไหมว่า ‘จิตของเราหลุดพ้น<*> ดีแล้ว ถีนมิทธะเราถอนเสียแล้ว อุทธัจจกุกกุจจะเรากำจัดได้แล้วความเพียรเราปรารภแล้ว เราทำไว้ในใจอย่างจริงจัง มิได้ย่อหย่อน’

ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุผู้ปรารภธัมมวิจยสัมโพชฌงค์อยู่ ...

ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุผู้ปรารภอุเบกขาสัมโพชฌงค์อยู่จะรู้ไหมว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นดีแล้ว ถีนมิทธะเราถอนเสียแล้ว อุทธัจจกุกกุจจะเรากำจัดได้แล้ว ความเพียรเราปรารภแล้ว เราทำไว้ในใจอย่างจริงจัง มิได้ย่อหย่อน”

{๔๐๖} “ดูก่อนท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุพึงรู้ได้อย่างนี้แลว่า ‘โพชฌงค์ที่เราปรารภดีแล้วอย่างนี้ด้วยการทำไว้ในใจโดยแยบคายเฉพาะตน ย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่ผาสุก”

๙. ปฐมอุปปันนสูตร

ว่าด้วยโพชฌงค์ ๗ ไม่เกิดนอกจากการปรากฏแห่งตถาคต

{๔๐๗} [๑๙๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการนี้อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น นอกจากความปรากฏแห่งพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว โพชฌงค์ ๗ ประการนี้ย่อมไม่เกิดขึ้น โพชฌงค์ ๗ คืออะไรบ้าง คือ สติสัมโพชฌงค์ ... อุเบกขาสัมโพชฌงค์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการนี้แลอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น นอกจากความปรากฏแห่งพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว โพชฌงค์ ๗ ประการนี้ย่อมไม่เกิดขึ้น”