วัตตสูตร เล่ม ๑๙

(๗) ถ้าในปัจจุบันไม่ได้บรรลุ ในเวลาใกล้ตายก็ไม่ได้บรรลุ ไม่ได้เป็นอนาคามีผู้อันตราปรินิพพายี ไม่ได้เป็นอนาคามีผู้อุปหัจจปรินิพพายี ไม่ได้เป็นอนาคามีผู้อสังขารปรินิพพายี และไม่ได้เป็นอนาคามีผู้สสังขารปรินิพพายี ทีนั้นจะได้เป็นอนาคามีผู้อุทธังโสโตอกนิฏฐคามีเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไปดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อโพชฌงค์ ๗ อันภิกษุเจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ผลานิสงส์ ๗ ประการเหล่านี้อันเธอพึงหวังได้”

๔. วัตถสูตร

ว่าด้วยการอยู่ด้วยโพชฌงค์ ๗

{๓๘๓} [๑๘๕] สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรแล้วท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย โพชฌงค์มี ๗ ประการนี้ ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) สติสัมโพชฌงค์ (๒) ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์

(๓) วิริยสัมโพชฌงค์ (๔) ปีติสัมโพชฌงค์

(๕) ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (๖) สมาธิสัมโพชฌงค์

(๗) อุเบกขาสัมโพชฌงค์

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย โพชฌงค์มี ๗ ประการนี้แล

{๓๘๔} ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บรรดาโพชฌงค์ ๗ ประการนี้ เราประสงค์จะอยู่ด้วยโพชฌงค์ข้อใด ๆ ในเวลาเช้า ก็อยู่ด้วยโพชฌงค์ข้อนั้น ๆ ในเวลาเช้าได้

เราประสงค์จะอยู่ด้วยโพชฌงค์ข้อใด ๆ ในเวลาเที่ยง ก็อยู่ด้วยโพชฌงค์ข้อนั้น ๆ ในเวลาเที่ยงได้ เราประสงค์จะอยู่ด้วยโพชฌงค์ข้อใด ๆ ในเวลาเย็นก็อยู่ด้วยโพชฌงค์ข้อนั้น ๆ ในเวลาเย็นได้

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย {๓๘๕}-{๓๘๖} ถ้าสติสัมโพชฌงค์มีอยู่แก่เราดังพรรณนามานี้ เราก็รู้ว่าสติสัมโพชฌงค์ของเราหาประมาณมิได้ อันเราปรารภดีแล้ว สติสัมโพชฌงค์เมื่อยังคงอยู่ เราก็รู้ว่าคงอยู่ ถ้าแม้สติสัมโพชฌงค์ของเราเคลื่อนไป เราก็รู้ว่าเคลื่อนไปเพราะสิ่งนี้เป็นปัจจัย

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ... ถ้าวิริยสัมโพชฌงค์... ถ้าปีติสัมโพชฌงค์... ถ้าปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... ถ้าสมาธิสัมโพชฌงค์มีอยู่แก่เรา... ถ้าอุเบกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่แก่เราดังพรรณนามานี้ เราก็รู้ว่าอุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเราหาประมาณมิได้ อันเราปรารภดีแล้ว อุเบกขาสัมโพชฌงค์ เมื่อยังคงอยู่ เราก็รู้ว่าคงอยู่ ถ้าแม้อุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเราเคลื่อนไป เราก็รู้ว่าเคลื่อนไปเพราะสิ่งนี้เป็นปัจจัย

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย {๓๘๗} หีบผ้าของพระราชาหรือของราชมหาอำมาตย์ซึ่งมีผ้าสีต่าง ๆ เต็มอยู่ พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์ประสงค์จะนุ่งห่มผ้าชุดใด ๆ ในเวลาเช้า ก็นุ่งห่มผ้าชุดนั้น ๆ ในเวลาเช้าได้ ประสงค์จะนุ่งห่มผ้าชุดใด ๆ ในเวลาเที่ยง ก็นุ่งห่มผ้าชุดนั้น ๆ ในเวลาเที่ยงได้ ประสงค์จะนุ่งห่มผ้าชุดใด ๆ ในเวลาเย็น ก็นุ่งห่มผ้าชุดนั้น ๆ ในเวลาเย็นได้ แม้ฉันใด เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน บรรดาโพชฌงค์ ๗ ประการนี้ ประสงค์จะอยู่ด้วยโพชฌงค์ ข้อใด ๆ ในเวลาเช้า ก็อยู่ด้วยโพชฌงค์ข้อนั้น ๆ ในเวลาเช้าได้ ประสงค์อยู่ด้วยโพชฌงค์ข้อใด ๆ ในเวลาเที่ยง ก็อยู่ด้วยโพชฌงค์ข้อนั้น ๆ ในเวลาเที่ยงได้ ประสงค์จะอยู่ด้วยโพชฌงค์ข้อใด ๆ ในเวลาเย็น ก็อยู่ด้วยโพชฌงค์ข้อนั้น ๆ ในเวลาเย็นได้

{๓๘๘}-{๓๘๙} ถ้าสติสัมโพชฌงค์มีอยู่แก่เราดังพรรณนามานี้ เราก็รู้ว่าสติสัมโพชฌงค์ของเราหาประมาณมิได้ อันเราปรารภดีแล้ว สติสัมโพชฌงค์เมื่อยังคงอยู่ เราก็รู้ว่าคงอยู่ ถ้าแม้สติสัมโพชฌงค์ของเราเคลื่อนไป เราก็รู้ว่าเคลื่อนไป เพราะสิ่งนี้เป็นปัจจัย

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ... ถ้าวิริยสัมโพชฌงค์... ถ้าปีติสัมโพชฌงค์... ถ้าปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... ถ้าสมาธิสัมโพชฌงค์มีอยู่แก่เรา... ถ้าอุเบกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่แก่เราดังพรรณนามานี้ เราก็รู้ว่าอุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเราหาประมาณมิได้ อันเราปรารภดีแล้ว อุเบกขาสัมโพชฌงค์ เมื่อยังคงอยู่ เราก็รู้ว่าคงอยู่ ถ้าแม้อุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเราเคลื่อนไป เราก็รู้ว่าเคลื่อนไปเพราะสิ่งนี้เป็นปัจจัย”

๕. ภิกขุสูตร

ว่าด้วยภิกษุทูลถามความหมายของคำว่าโพชฌงค์

{๓๙๐} [๑๘๖] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘โพชฌงค์ โพชฌงค์’ ดังนี้ ที่เรียกว่าโพชฌงค์ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ที่เรียกว่าโพชฌงค์ เพราะเป็นไปเพื่อตรัสรู้

{๓๙๑} ดูก่อนภิกษุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ... ภิกษุในธรรมวินัยนี้ {๓๙๒} ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง