จินตสูตร เล่ม ๑๙

๕. ปปาตวรรค

๑. โลกจินตาสูตร

ว่าด้วยการคิดเรื่องโลกไม่มีประโยชน์

{๑๗๒๕} [๑๑๑๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว บุรุษคนหนึ่งออกจากพระนครราชคฤห์เข้าไปยังสระโบกขรณี ชื่อสุมาคธาด้วยประสงค์ว่าจักคิดเรื่องโลก ครั้นแล้วก็นั่งคิดเรื่องโลกอยู่ที่ขอบสระโบกขรณีสุมาคธา เขาได้เห็นกองทัพประกอบด้วยองค์ ๔ เข้าไปยังก้านบัวที่ขอบสระโบกขรณีสุมาคธา จึงได้มีความสงสัยว่า ‘เราเป็นบ้า มีจิตฟุ้งซ่านไปแล้ว จึงได้เห็นสิ่งที่ไม่มีในโลก’ ครั้งนั้น บุรุษนั้นจึงเข้าไปยังเมืองแล้ว บอกแก่หมู่มหาชนว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าเป็นบ้า มีจิตฟุ้งซ่านไปแล้ว ข้าพเจ้าได้เห็นสิ่งที่ไม่มีในโลก’หมู่มหาชนถามว่า ‘พ่อมหาจำเริญ ท่านเป็นบ้าได้อย่างไร ท่านมีจิตฟุ้งซ่านไปแล้วอย่างไร อะไรเล่าที่ไม่มีในโลกซึ่งท่านเห็นแล้ว’

‘ขอโอกาสเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าออกจากพระนครราชคฤห์เข้าไปยังสระโบกขรณีสุมาคธาด้วยประสงค์ว่าจักคิดเรื่องโลก ครั้นแล้วนั่งคิดเรื่องโลกอยู่ที่ขอบสระโบกขรณีสุมาคธา ข้าพเจ้าได้เห็นกองทัพประกอบด้วยองค์ ๔ เข้าไปยังก้านบัวที่ขอบสระโบกขรณีสุมาคธา ข้าพเจ้าเป็นบ้าไปแล้วอย่างนี้ มีจิตฟุ้งซ่านไปแล้วอย่างนี้ ก็สิ่งที่ข้าพเจ้าเห็นแล้วไม่มีในโลก’

‘พ่อมหาจำเริญ ท่านเป็นบ้าแน่ ท่านมีจิตพฟุ้งซ่านแน่ ก็แลสิ่งที่ท่านเห็นแล้วนี้ไม่มีในโลก’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษนั้นได้เห็นสิ่งที่เป็นจริง ไม่ใช่ไม่เป็นจริง

{๑๗๒๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ได้มีสงครามระหว่างเทวดากับอสูรประชิดกัน ก็ในสงครามนั้นพวกเทวดาชนะ พวกอสูรแพ้ ก็พวกอสูรที่แพ้มีความกลัว จึงทำจิตของพวกเทวดาให้งวยงงแล้วกลับเข้าไปเมืองอสูรโดยทางก้านบัว เพราะฉะนั้นแล เธอทั้งหลายจงอย่าคิดเรื่องโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ หรือว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ ‘โลกมีที่สุด’ หรือว่า ‘โลกไม่มีที่สุด’ ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น’ หรือว่า ‘ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง’ ‘สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก’ หรือว่า ‘สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก’ ‘สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มีไม่เกิดอีกก็มี’ หรือว่า ‘สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็ไม่ใช่

ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าความคิดนั้นไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่ใช่พรหมจรรย์เบื้องต้น ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน{๑๗๒๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อเธอทั้งหลายจะคิดพึงคิดว่า ‘นี้ทุกข์ ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าความคิดนั้นประกอบด้วยประโยชน์ เป็นพรหมจรรย์เบื้องต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เธอทั้งหลายพึงทำความเพียรเพื่อรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา”

๒. ปปาตสูตร

ว่าด้วยเหวคือความเกิดเป็นต้น

{๑๗๒๘} [๑๑๑๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเราจักเข้าไปยังยอดเขากั้นเขตแดนเพื่อพักผ่อนกลางวันกัน” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุหมู่ใหญ่เสด็จเข้าไปยังยอดเขากั้นเขตแดน

ภิกษุรูปหนึ่งได้เห็นเหวใหญ่บนยอดเขากั้นเขตแดน ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหวนี้ใหญ่ เหวนี้ใหญ่แท้ เหวอื่นที่ใหญ่กว่าและน่ากลัวกว่าเหวนี้มีไหม พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เหวอื่นที่ใหญ่กว่าและน่ากลัวกว่าเหวนี้มีอยู่”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เหวอื่นที่ใหญ่กว่าและน่ากลัวกว่าเหวนี้ เป็นไฉน”

{๑๗๒๙} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมอภิรมย์ยินดีในสังขารทั้งหลายซึ่งเป็นไปเพื่อความเกิด ย่อมอภิรมย์ยินดียิ่งในสังขารทั้งหลายซึ่งเป็นไปเพื่อความแก่ เพื่อความตาย เพื่อความเศร้าโศก ความรํ่าไร ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นครั้นยินดีแล้ว ก็ปรุงแต่งสังขารทั้งหลายซึ่งเป็นไปเพื่อความเกิดบ้าง เพื่อความแก่บ้าง เพื่อความตายบ้าง เพื่อความเศร้าโศก ความร่ำไร ความทุกข์ ความโทมนัส