ขันธสูตร เล่ม ๑๙

๓. ขันธสูตร

ว่าด้วยอุปาทานขันธ์เป็นทุกขอริยสัจ

{๑๖๗๘} [๑๐๘๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสัจมี ๔ เหล่านี้ อริยสัจ ๔ คืออะไรบ้าง คือ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินี ปฏิปทาอริยสัจ

{๑๖๗๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขอริยสัจคืออะไร ควรจะกล่าวได้ว่าคือ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ อุปาทานขันธ์คือรูป อุปาทานขันธ์คือเวทนา อุปาทานขันธ์คือสัญญา อุปาทานขันธ์คือสังขาร อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ นี้เรียกว่าทุกขอริยสัจ{๑๖๘๐} ก็ทุกขสมุทยอริยสัจคืออะไร คือ ตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้น ๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา นี้เรียกว่าทุกขสมุทยอริยสัจ{๑๖๘๑} ก็ทุกขนิโรธอริยสัจคืออะไร คือ ความคลายกำหนัดและความดับโดยไม่เหลือ ความสละ ความสลัดทิ้ง ความปล่อยวาง ความไม่อาลัยตัณหา นั้นแหละ นี้เรียกว่าทุกขนิโรธอริยสัจ

{๑๖๘๒} ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจคืออะไร คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ๑ สัมมาสังกัปปะ ๑ สัมมาวาจา ๑ สัมมากัมมันตะ ๑ สัมมาอาชีวะ ๑ สัมมาวายามะ ๑ สัมมาสติ ๑ สัมมาสมาธิ ๑ นี้เรียกว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ{๑๖๘๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสัจมี ๔ เหล่านี้แล เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงทำความเพียรเพื่อรู้ตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์ ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา”

๔. อัชฌัตติกายตนสูตร

ว่าด้วยอายตนะภายในเป็นทุกขอริยสัจ

{๑๖๘๔} [๑๐๘๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสัจมี ๔ เหล่านี้ อริยสัจ ๔ เป็นไฉน คือ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ

{๑๖๘๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขอริยสัจคืออะไร คือ ควรจะกล่าวว่าคืออายตนะภายใน ๖ อายตนะภายใน ๖ เป็นไฉน คือ อายตนะคือตา อายตนะคือหู อายตนะคือจมูก อายตนะคือลิ้น อายตนะคือกาย อายตนะคือใจ นี้เรียกว่าทุกขอริยสัจ{๑๖๘๖} ก็ทุกขสมุทยอริยสัจคืออะไร คือ ตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้น ๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา นี้เรียกว่าทุกขสมุทยอริยสัจ{๑๖๘๗} ก็ทุกขนิโรธอริยสัจคืออะไร คือ ความคลายกำหนัดและความดับโดยไม่เหลือ ความสละ ความสละคืน ความปล่อยวาง ความไม่อาลัยตัณหา นั้นนั่นแหละ นี้เรียกว่าทุกขนิโรธอริยสัจ

{๑๖๘๘} ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจคืออะไร คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ๑ สัมมาสังกัปปะ ๑ สัมมาวาจา ๑ สัมมากัมมันตะ ๑ สัมมาอาชีวะ ๑ สัมมาวายามะ ๑ สัมมาสติ ๑ สัมมาสมาธิ ๑ นี้เรียกว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสัจมี ๔ เหล่านี้แล {๑๖๘๙} เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงทำความเพียรเพื่อรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา”