อานันทสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๙

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดยังเป็นเสขะ ยังไม่บรรลุอรหัตตผล ปรารถนาความเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมอยู่ อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเหล่านั้นเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นอาสวะ

{๑๓๗๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนภิกษุเหล่าใดเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์ มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนแล้วโดยลำดับ มีกิเลสเครื่องประกอบสัตวัไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเหล่านั้นเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันและเพื่อสติสัมปชัญญะ{๑๓๗๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อจะกล่าวให้ถูก พึงกล่าวถึงธรรมใดว่า ‘เป็นวิหารธรรมของพระอริยะ’ บ้าง ว่า ‘เป็นวิหารธรรมของพรหม’ บ้าง ว่า ‘เป็นวิหารธรรมของพระตถาคต’ บ้าง ดังนี้ เมื่อจะกล่าวถึงธรรมนั้นให้ถูกพึงกล่าวถึงอานาปานสติสมาธิ ว่า ‘เป็นวิหารธรรมของพระอริยะ’ บ้าง ว่า ‘เป็นวิหารธรรมของพรหม’ บ้าง ว่า ‘เป็นวิหารธรรมของพระตถาคต’ บ้าง’ ดังนี้{๑๓๗๙} ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์พึงทราบข้อที่วิหารธรรมของพระเสขะก็อย่างหนึ่ง วิหารธรรมของพระตถาคตก็อย่างหนึ่งโดยปริยายนี้แล’

๓. ปฐมอานันทสูตร

ว่าด้วยปัญหาของพระอานนท์ สูตรที่ ๑

{๑๓๘๐} [๙๘๙] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมอย่างหนึ่งอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้

มากแล้ว ย่อมยังธรรม ๔ ข้อให้บริบูรณ์ ธรรม ๔ ข้ออันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังธรรม ๗ ข้อให้บริบูรณ์ ธรรม ๗ ข้ออันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังธรรม ๒ ข้อให้บริบูรณ์ มีอยู่หรือหนอ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มีอยู่ อานนท์”

{๑๓๘๑} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ธรรมอย่างหนึ่งอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังธรรม ๔ ข้อให้บริบูรณ์ ธรรม ๔ ข้ออันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังธรรม ๗ ข้อให้บริบูรณ์ ธรรม ๗ ข้ออันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังธรรม ๒ ข้อให้บริบูรณ์ คืออะไร”

{๑๓๘๒} “ดูก่อนอานนท์ ธรรมอย่างหนึ่ง คือ อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์ สติปัฏฐาน ๔ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์ โพชฌงค์ ๗ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์

ดูก่อนอานนท์ ก็อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ที่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอมีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก เมื่อหายใจเข้ายาวอยู่ ก็รู้ชัดว่าหายใจยาว เมื่อหายใจออกยาวอยู่ ก็รู้ชัดว่าหายใจออกยาว ... (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนเอกธัมมสูตรข้างต้น) ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจออกดูก่อนอานนท์ สมัยใด ภิกษุเมื่อหายใจเข้ายาวอยู่ ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้ายาว เมื่อหายใจออกยาวอยู่ ก็รู้ชัดหายใจออกยาว เมื่อหายใจเข้าสั้นอยู่ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้าสั้น ... ย่อมสำเหนียกรู้ว่าเราจักระงับจิตตสังขารหายใจเข้าย่อมสำเหนียกว่าเราจักระงับจิตตสังขารหายใจออก สมัยนั้น ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌา

และโทมนัสในโลกอยู่ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเรากล่าวซึ่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกว่าเป็นกายอันหนึ่งในบรรดากายทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล อานนท์ สมัยนั้น ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ได้

{๑๓๘๓} ดูก่อนอานนท์ สมัยใด ภิกษุย่อมสำเหนียกว่าจักรู้แจ้งปีติหายใจเข้า ... หายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักรู้แจ้งสุขหายใจเข้า ... หายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักรู้แจ้งจิตตสังขารหายใจเข้า ... หายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักระงับจิตตสังขารหายใจเข้า ... หายใจออก สมัยนั้น ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเรากล่าวมนสิการด้วยดีซึ่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกว่าเป็นเวทนาอันหนึ่ง ในบรรดาเวทนาทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล อานนท์

สมัยนั้น ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ได้{๑๓๘๔} ดูก่อนอานนท์ สมัยใด ภิกษุย่อมสำเหนียกว่าเราจักรู้แจ้งซึ่งจิตหายใจเข้า ... หายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักยังจิตให้บันเทิงหายใจเข้า ... หายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักตั้งจิตไว้มั่นหายใจเข้า ... หายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักปล่อยจิตหายใจเข้า ... หายใจออก สมัยนั้น ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเราไม่กล่าวการเจริญอานาปานสติสมาธิไว้สำหรับผู้มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ เพราะฉะนั้นแล อานนท์ สมัยนั้น ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ได้{๑๓๘๕} ดูก่อนอานนท์ สมัยใด ภิกษุย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยงหายใจเข้า ... หายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นวิราคะหายใจเข้า ... หายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นนิโรธหายใจ

เข้า ... หายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจเข้า ... หายใจออก สมัยนั้น ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ เธอเห็นการละอภิชฌาและโทมนัสนั้นด้วยปัญญาจึงวางเฉยเสียได้เป็นอย่างดี เพราะฉะนั้นแล อานนท์ สมัยนั้น ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ได้{๑๓๘๖} ดูก่อนอานนท์ อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมยังสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์ได้

{๑๓๘๗} ดูก่อนอานนท์ ก็สติปัฏฐาน ๔ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างไร ย่อมยังโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณได้ คือ สมัยใด ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ สมัยนั้น สติของเธอย่อมตั้งมั่น ไม่หลงลืม ในสมัยใด สติของภิกษุตั้งมั่นไม่หลงลืม สมัยนั้น สติสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญสติสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น สติสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์แก่ภิกษุ เธอมีสติอยู่อย่างนั้น ย่อมค้นคว้าพิจารณาสอดส่องธรรมนั้นด้วยปัญญา{๑๓๘๘} ดูก่อนอานนท์ สมัยใด ภิกษุมีสติอยู่อย่างนั้น ค้นคว้า พิจารณาสอดส่องธรรมนั้นด้วยปัญญาอยู่ สมัยนั้น ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์

สมัยนั้น ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความบริบูรณ์แก่ภิกษุ เมื่อเธอค้นคว้า พิจารณาสอดส่องธรรมนั้นด้วยปัญญา เป็นอันชื่อว่าปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน{๑๓๘๙} ดูก่อนอานนท์ สมัยใด เมื่อภิกษุค้นคว้า พิจารณา สอดส่องธรรมนั้นด้วยปัญญา เป็นอันชื่อว่าปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อนอยู่ สมัยนั้น วิริยสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น วิริยสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์แก่ภิกษุปีติอันหาอามิสมิได้ย่อมเกิดแก่ภิกษุผู้ปรารภความเพียร

{๑๓๙๐} ดูก่อนอานนท์ สมัยใด ปีติอันหาอามิสมิได้เกิดแก่ภิกษุผู้ปรารภความเพียรอยู่ สมัยนั้น ปีติสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญปีติสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น ปีติสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์แก่ภิกษุ กายก็ดี จิตก็ดีของภิกษุผู้มีใจเอิบอิ่มด้วยปีติย่อมสงบ{๑๓๙๑} ดูก่อนอานนท์ สมัยใด กายก็ดี จิตก็ดีของภิกษุผู้มีใจเอิบอิ่มด้วยปีติสงบ สมัยนั้น ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์แก่ภิกษุ จิตของภิกษุผู้มีกายสงบมีความสุขย่อมตั้งมั่น{๑๓๙๒} ดูก่อนอานนท์ สมัยใด จิตของภิกษุผู้มีกายสงบมีความสุข ตั้งมั่น

สมัยนั้น สมาธิสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น สมาธิสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์แก่ภิกษุ เธอย่อมเพ่งดูจิตซึ่งตั้งมั่นอย่างนั้นอยู่ด้วยดี{๑๓๙๓} ดูก่อนอานนท์ สมัยใด ภิกษุย่อมเพ่งดูจิตซึ่งตั้งมั่นอย่างนั้นอยู่ด้วยดี สมัยนั้น อุเบกขาสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ สมัยนั้น อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์แก่ภิกษุ{๑๓๙๔} ดูก่อนอานนท์ สมัยใด ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา... เห็นจิตในจิต... เห็นธรรมในธรรม... สมัยนั้น สติของเธอย่อมตั้งมั่น ไม่หลงลืม

{๑๓๙๕} ดูก่อนอานนท์ สมัยใด สติของภิกษุย่อมตั้งมั่น ไม่หลงลืม สมัยนั้น สติสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญสติสัมโพชฌงค์ สติสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์แก่ภิกษุ (พึงขยายเนื้อความให้พิสดารเหมือนสติปัฏฐานข้างต้น) เธอย่อมเพ่งดูจิตซึ่งตั้งมั่นอย่างนั้นอยู่ด้วยดี

{๑๓๙๖} ดูก่อนอานนท์ สมัยใด ภิกษุย่อมเพ่งดูจิตซึ่งตั้งมั่นอย่างนั้นอยู่ด้วยดี ในสมัยนั้น อุเบกขาสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์แก่ภิกษุ

{๑๓๙๗} ดูก่อนอานนท์ สติปัฏฐาน ๔ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ย่อมยังโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์ได้

{๑๓๙๘} ดูก่อนอานนท์ ก็โพชฌงค์ ๗ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างไร ย่อมยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์ได้ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ... วิริยสัมโพชฌงค์ ... ปีติสัมโพชฌงค์ ... ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ... อุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ดูก่อนอานนท์ โพชฌงค์ ๗ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์”

๔. ทุติยอานนทสูตร

ว่าด้วยปัญหาของพระอานนท์ สูตรที่ ๒

{๑๓๙๙} [๙๙๐] ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ ธรรมอย่างหนึ่งอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังธรรม ๔ ข้อ ให้บริบูรณ์ ธรรม ๔ ข้ออันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังธรรม ๗ ข้อให้บริบูรณ์ ธรรม ๗ ข้ออันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังธรรม ๒ ข้อให้บริบูรณ์ มีอยู่หรือหนอ”