สุริยูปมสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๙

{๔๑๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตรย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร ย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างนี้แล”

๓. ทุติยสุริยูปมสูตร

ว่าด้วยโยนิโสมนสิการเป็นเบื้องต้นแห่งโพชฌงค์

{๔๑๓} [๑๙๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อดวงอาทิตย์จะขึ้น สิ่งที่มาเบื้องต้น สิ่งที่เป็นนิมิตมาก่อน ก็คือแสงอรุณรุ่ง อย่างนั้นเหมือนกัน สิ่งที่มาเบื้องต้น สิ่งที่เป็นนิมิตมาก่อนเพื่อความเกิดขึ้นแห่งโพชฌงค์ ๗ ของภิกษุ ก็คือ โยนิโสมนสิการ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยโยนิโสมนสิการ พึงหวังคุณข้อนี้ได้ว่า ‘จักเจริญโพชฌงค์ ๗ จักทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๔๑๔} ก็ภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยโยนิโสมนสิการย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยโยนิโสมนสิการย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างนี้แล”

๔. ปฐมคิลานสูตร

ว่าด้วยพระมหากัสสปะหายจากอาพาธด้วยโพชฌงค์

{๔๑๕} [๑๙๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ก็สมัยนั้นท่านพระมหากัสสปะอาพาธเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนาอยู่ที่ปิปผลิคูหา

{๔๑๖} ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระมหากัสสปะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ แล้วได้ตรัสถามพระมหากัสสปะว่า “ดูก่อนกัสสปะ เธอยังพอทนได้อยู่หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ ทุกขเวทนาค่อยทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรืออาการค่อยคลายลง ไม่รุนแรงขึ้นหรือ”ท่านพระมหากัสสปะกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กล้านักมีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย”

{๔๑๗} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนกัสสปะ โพชฌงค์ ๗ เหล่านี้เรา กล่าวไว้ชอบแล้ว อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อ ความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน โพชฌงค์ ๗ คืออะไรบ้าง

ดูก่อนกัสสปะ{๔๑๘} สติสัมโพชฌงค์เรากล่าวไว้ชอบแล้ว อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ... อุเบกขาสัมโพชฌงค์เรากล่าวไว้ชอบแล้ว อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ดูก่อนกัสสปะ โพชฌงค์ ๗ เหล่านี้แลเรากล่าวไว้ชอบแล้ว อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน”ท่านพระมหากัสสปะกราบทูลว่า {๔๑๙} “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า โพชฌงค์ ดีนัก ข้าแต่พระสุคตเจ้า โพชฌงค์ดีนัก”