สุริยูปมสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๙

๒. คิลานวรรค

๑. ปาณสูตร

ว่าด้วยอาศัยศีลจึงเจริญโพชฌงค์ ๗ ได้

{๔๐๙} [๑๙๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีที่สำเร็จอิริยาบถ ๔ คือ บางคราวก็เดิน บางคราวก็ยืน บางคราวก็นั่ง บางคราวก็นอน สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดอาศัยแผ่นดิน ดำรงอยู่บนแผ่นดินจึงสำเร็จอิริยาบถ ๔ นั้นได้ ฉันใด ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้วย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ได้ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้ ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๔๑๐} ก็ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว ย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้วย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ได้ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างนี้แล”

๒. ปฐมสุริยูปมสูตร

ว่าด้วยอาศัยกัลยาณมิตรจึงเจริญโพชฌงค์ ๗ ได้

{๔๑๑} [๑๙๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อดวงอาทิตย์จะขึ้น สิ่งที่มาเบื้องต้น สิ่งที่เป็นนิมิตมาก่อน ก็คือแสงอรุณรุ่ง อย่างนั้นเหมือนกัน สิ่งที่มาเบื้องต้น สิ่งที่เป็นนิมิตมาก่อนเพื่อความเกิดขึ้นแห่งโพชฌงค์ ๗ ของภิกษุ ก็คือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้มีกัลยาณมิตรพึงหวังคุณข้อนี้ได้ว่า ‘จักเจริญโพชฌงค์ ๗ จักทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้’

{๔๑๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตรย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร ย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างนี้แล”

๓. ทุติยสุริยูปมสูตร

ว่าด้วยโยนิโสมนสิการเป็นเบื้องต้นแห่งโพชฌงค์

{๔๑๓} [๑๙๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อดวงอาทิตย์จะขึ้น สิ่งที่มาเบื้องต้น สิ่งที่เป็นนิมิตมาก่อน ก็คือแสงอรุณรุ่ง อย่างนั้นเหมือนกัน สิ่งที่มาเบื้องต้น สิ่งที่เป็นนิมิตมาก่อนเพื่อความเกิดขึ้นแห่งโพชฌงค์ ๗ ของภิกษุ ก็คือ โยนิโสมนสิการ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยโยนิโสมนสิการ พึงหวังคุณข้อนี้ได้ว่า ‘จักเจริญโพชฌงค์ ๗ จักทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๔๑๔} ก็ภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยโยนิโสมนสิการย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยโยนิโสมนสิการย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างนี้แล”