๕. กัจจานโคตตสูตร เล่ม ๑๖

... รู้จักวิญญาณ ... รู้จักสังขาร รู้จักเหตุเกิดแห่งสังขาร รู้จักความดับแห่งสังขาร รู้จักปฏิปทาที่จะให้ถึงความดับแห่งสังขาร ชื่อว่ารู้จักธรรมเหล่านี้ รู้จักเหตุเกิดแห่งธรรมเหล่านี้ รู้จักความดับแห่งธรรมเหล่านี้ รู้จักปฏิปทาที่จะให้ถึงความดับแห่งธรรมเหล่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นแลสมมติได้ว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะและสมมติได้ว่าเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ของความเป็นสมณะ และประโยชน์ของความเป็นพราหมณ์ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้” (๔)

๕. กัจจานโคตตสูตร

ว่าด้วยพระมหากัจจานโคตรทูลถามสัมมาทิฎฐิ

{๔๒}[๑๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัจจานโคตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้า มีคำที่เรียกว่า ‘สัมมาทิฎฐิ สัมมาทิฎฐิ’ ดังนี้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงจะชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ”

{๔๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนกัจจานะ โลกนี้โดยมากอาศัยส่วนสุด ๒ ข้อ คือ อาศัยความมี ๑ อาศัยความไม่มี ๑ ก็เมื่อบุคคลเห็นความเกิดแห่งโลกด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงแล้ว ความไม่มีในโลกย่อมไม่มี เมื่อบุคคลเห็นความดับแห่งโลกด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง

แล้ว ความมีในโลกย่อมไม่มี โลกนี้โดยมากยังพัวพันด้วยอุปยะ อุปาทานและอภินิเวส แต่พระอริยสาวกย่อมไม่เข้าถึง ไม่ถือมั่น ไม่ตั้งมั่นชึ่งอุปยะและอุปาทานนั้นอันเป็นที่ตั้งมั่นแห่งจิต เป็นอภินิเวส และอนุสัย ว่า ‘อัตตาของเรา' ดังนี้ ย่อมไม่เคลือบแคลงสงสัยว่า ‘ทุกข์นั่นแหละเมื่อจะเกิดขึ้น ก็เกิดขึ้น ทุกข์เมื่อจะดับ ก็ดับ' พระอริยสาวกนั้นมีญาณหยั่งรู้ในเรื่องนี้โดยไม่ต้องเชื่อผู้อื่นเลย ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล กัจจานะ จึงชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ

{๔๔} ดูก่อนกัจจานะ ส่วนสุดนี้ว่า “สิ่งทั้งปวงมีอยู่, เป็นส่วนสุดข้อที่ ๑ ส่วนสุดนี้ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่มี, เป็นส่วนสุดข้อที่ ๒ ตถาคตแสดงธรรมโดยสายกลางไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดทั้งสองนั้นว่า‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้ อนี่ง เพราะอวิชชานั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับด้วยอาการดังนี้” (๕)

๖. ธมมกถิกสูตร

ว่าด้วยคุณธรรมของพระธรรมกถึก

{๔๕}[๑๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มี