๑. โกลิตสูตร เล่ม ๑๖

๑๐. ภิกขุสังยุต

๑. โกลิตสูตร

ว่าด้วยดุษณีภาพแบบพระอริยะ

{๖๘๖}[๒๓๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม

ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล ท่านพระมหา

โมคคัลลานะเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุทั้งหลายรับคำท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้ว

{๖๘๗}ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวดังนี้ว่า “ขอโอกาสเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อผมหลีกเร้นอยู่ในที่ลับได้เกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า ‘มีคำที่เรียกว่า ‘ดุษณีภาพแบบพระอริยะ ดุษณีภาพแบบพระอริยะ, ดังนี้ ดุษณีภาพแบบพระอริยะเป็นไฉน, ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมนั้นมีความคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ นี้เรียกว่าดุษณีภาพแบบพระอริยะ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมนั้นก็บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุข

อันเกิดแต่สมาธิอยู่ เมื่อผมนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ สัญญาและมนสิการ

อันประกอบด้วยวิตกย่อมฟุ้งขึ้น

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไป

หาผมด้วยฤทธิ์ตรัสดังนี้ว่า “โมคคัลลานะ โมคคัลลานะผู้เป็นพราหมณ์

เธออย่าประมาทดุษณีภาพแบบพระอริยะ เธอจงรวมจิตตั้งไว้ในดุษณีภาพ

แบบพระอริยะ จงทำจิตให้มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้นในดุษณีภาพแบบอริยะ จง

ตั้งจิตมั่นไว้ในดุษณีภาพแบบอริยะ’ สมัยต่อมา ผมนั้นเพราะระงับวิตกและวิจารณ์เสียได้ จึงบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารณ์เพราะวิตกวิจารณ์สงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ก็บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูก พึงกล่าวหมายถึงบุคคลใดว่า ‘สาวกผู้อันพระศาสดาทรงอนุเคราะห์ได้บรรลุความรู้อันยิ่งใหญ่ แล้ว, บุคคลเมื่อจะ

กล่าวให้ถูก พึงกล่าวหมายถึงผมนั้นว่า ‘สาวกผู้อันพระศาสดา

ทรงอนุเคราะห์ได้บรรลุความรู้อันยิ่งใหญ่แล้ว’ ดังนี้” (๑)

๒. อุปติสสสูตร

ว่าด้วยพระสารีบุตรไม่มีโสกะเป็นต้น

{๖๘๘}[๒๓๖] เหตุเกิดที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มี

อายุทั้งหลาย” ภิกษุทั้งหลายได้รับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว

{๖๘๙} ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวดังนี้ว่า “ขอโอกาสเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลายเมื่อผมหลีกเร้นอยู่ในที่ลับได้เกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า ‘มีอะไรบ้างไหมโนโลกที่เป็นเหตุให้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจะพึงเกิดขึ้นแก่เราเพราะแปรปรวนไปหรือเป็นอย่างอื่นไป, เรานั้นมีความเข้าใจดังนี้ว่า‘ไม่มีอะไรในโลกที่เป็นเหตุให้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจะพึงเกิดขึ้นแก่เราเพราะแปรผันไปหรือเป็นอย่างอื่นไป”

{๖๙๐}เมื่อท่านพระสารีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า “ดูก่อนท่านสารีบุตร โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัสและอุปายาสจะไม่พึงเกิดขึ้นแก่ท่านแม้เพราะพระบรมศาสดาจะทรงแปรผันไปหรือเป็นอย่างอื่นไปเลยหรือ”