๓. ทุกขนิโรธสูตร เล่ม ๑๖

ญายธรรมอันประเสริฐนี้อันอริยสาวกนั้นเห็นดีแล้วแทงตลอดดีแล้วด้วย

ปัญญา

{๑๖๐}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกมีภัยเวร ๕ ประการเหล่านี้สงบแล้ว เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมอันเป็นองค์แห่งการเข้าถึงกระแส ๔ อย่างเหล่านี้ และเห็นดีแล้วแทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญาซึ่งญายธรรมอย่างประเสริฐนี้เมื่อนั้น อริยสาวกนั้นเมื่อจำนงอยู่ก็พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดสัตว์เดรัจฉานสิ้นแล้ว มีปิตติวิสัยสิ้นแล้ว มีอบายทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบันผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า” (๒)

๓. ทุกขสูตร

ว่าด้วยเหตุเกิดแห่งทุกข์และความดับแห่งทุกข์

{๑๖๑}[๔๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงเหตุเกิดแห่งทุกข์และความดับแห่งทุกข์ เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

{๑๖๒}“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ เพราะอาศัยจักษุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ ความประชุมกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงเกิดตัณหา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์

เพรฺาะอาศัยหูและเสียง จึงเกิดโสตวิญญาณ ...

เพราะอาศัยจมูกและกลิ่น ....

เพราะอาศัยลิ้นและรส ...

เพราะอาศัยกายและโผฏฐัพพะ ...

เพราะอาศัยใจและธรรม จึงเกิดมโนวิญญาณ ความประชุมกันแห่ง

ธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์

{๑๖๓}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ เพราะอาศัยจักษุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ ความประชุมกันแห่งธรรม ๓ ประการ เป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงเกิดตัณหา เพราะตัณหานั้นเองดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ อุปาทานจึงดับเพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรามรณะโสกะปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความดับแห่งทุกข์

เพราะอาศัยหูและเสียง จึงเกิดโสตวิญญาณ ...

เพราะอาศัยจมูกและกลิ่น ...

เพราะอาศัยลิ้นและรส ...

เพราะอาศัยกายและโผฏฐัพพะ...

เพราะอาศัยใจและธรรม จึงเกิดมโนวิญญาณ ความประชุมกันแห่ง

ธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา เพราะตัณหานั้นเองดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความดับแห่งทุกข์” (๓).

๔. โลกสูตร

ว่าด้วยเหตุเกิดแห่งทุกข์และความดับแห่งทุกข์

{๑๖๔}[๔๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า’ “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความเกิดและความดับแห่งโลก เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุทั้งหลายทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความเกิดแห่งโลก เป็นไฉน คือ เพราะอาศัยจักษุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ ความประชุมกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงเกิดตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัยจึงเกิดอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงเกิดภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงเกิดชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงเกิดชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส ดูก่อนภิกษุทั้งหลายนี้แลเป็นความเกิดขึ้นแห่งโลก

เพราะอาศัยหูและเสียง จึงเกิดโสตวิญญาณ ... เพราะอาศัยจมูกและกลิ่น ... เพราะอาศัยลิ้นและรส ... เพราะอาศัยกายและโผฏฐัพพะ ...

เพราะอาศัยใจและธรรม จึงเกิดมโนวิญญาณ ความประชุมกันแห่ง

ธรรม ๓ ประการ เป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัยจึงเกิดอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงเกิดภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงเกิดชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงเกิดชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และ

อุปายาส ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความเกิดแห่งโลก