๗. ชาณุสโสณิสูตร เล่ม ๑๖

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ โวหารที่ว่า ‘คนนั้นทำเองคนนั้นย่อมได้รับผลเอง, นี้เป็นส่วนสุดข้างที่ ๑”

“ท่านพระโคดม ก็คนอื่นทำ คนอื่นย่อมได้รับผลใช่ไหม,’

“ดูก่อนพราหมณ์ โวหารที่ว่า ‘คนอื่นทำ คนอื่นย่อมได้รับผล, นี้เป็น

ส่วนสุดข้างที่ ๒

ดูก่อนพราหมณ์ ตถาคตแสดงธรรมโดยสายกลาง ไม่ข้องแวะส่วนสุดทั้งสองนั้นดังนี้ว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ อนึ่ง เพราะอวิชชาดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ สังขารจึงดับเพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้”

{๑๗๑}เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์นั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านพระโคดม พระดำรัสของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระดำรัสของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรม โดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปไว้ในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป,, (๖)

๗ ชาณุสโสณิสูตร

ว่าด้วยชาณุโสณีพราหมณ์

{๑๗๒}[๔๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

{๑๗๓}ครั้งนั้นแล พราหมณ์ชาณุสโสณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ชาณุสโสณีพราหมณ์นั่งแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านพระโคดม สิ่งทั้งปวงมีอยู่ใช่ไหม”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนพราหมณ์ โวหารที่ว่า ‘สิ่ง

ทั้งปวงมีอยู่’ นี้เป็นส่วนสุดข้างที่ ๑

“ท่านพระโคดม สิ่งทั้งปวงไม่มีอยู่ใช่ไหม”

“ดูก่อนพราหมณ์ โวหารที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่มีอยู่’นี้เป็นส่วนสุด

ข้างที่ ๒ ดูก่อนพราหมณ์ ตถาคตแสดงธรรมโดยสายกลาง ไม่ข้องแวะส่วนสุดทั้งสองนั้นดังนี้ว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัยจึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ อนึ่ง เพราะอวิชชาดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ สังขารจึงดับเพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้”

{๑๗๔} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ชาณุสโสณีพราหมณ์นั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านพระโคดม พระดำรัสของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระดำรัสของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่าเปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปไว้ในที่มืดด้วฺยตั้งใจว่า‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป” (๗)

๘. โลกายติกสูตร

ว่าด้วยโลกายติกพราหมณ์

{๑๗๕}[๔๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

{๑๗๖} ครั้งนั้นแล พราหมณ์ผู้รอบรู้ลัทธิโลกายตะ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... พราหมณ์ผู้รอบรู้ลัทธิโลกายตะนั่งแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านพระโคดม สิ่งทั้งปวงมีอยู่ใช่ไหม”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ข้อที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงมีอยู่,นี้เป็นลัทธิโลกายตะข้อที่ ๑

“ท่านพระโคดม ก็สิ่งทั้งปวงไม่มีใช่ไหม”

“ดูก่อนพราหมณ์ ข้อที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่มีอยู่, นี้เป็นลัทธิโลกายตะ

ข้อที่ ๒

“ท่านพระโคดม สิ่งทั้งปวงมีสภาพเป็นอย่างเดียวกันใช่ไหม”

“ดูก่อนพราหมณ์ ข้อที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงมีสภาพเป็นอย่างเดียวกัน, นี้เป็นลัทธิโลกายตะข้อที่ ๓

“ท่านพระโคดม ก็สิ่งทั้งปวงมีสภาพต่างกันใช่ไหม”

“ดูก่อนพราหมณ์ ข้อที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงมีสภาพต่างกัน, นี้เป็นลัทธิ

โลกายตะข้อที่ ๔