๓. สมุทยธัมมสูตร ที่ ๓ เล่ม ๑๗

‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเวทนา... ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งสัญญา... ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งสังขาร... ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไป เป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ นี้เรียกว่า ‘อวิชชา’ และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล”

๓. ตติยสมุทยธัมมสูตร

ว่าด้วยความหมายของวิชชา

{๓๒๓} [๑๒๘] สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิตะอยู่กันที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิตะออกจากที่พักผ่อนในเวลาเย็น ได้เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ... แล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อนท่านพระสารีบุตร มีคำที่กล่าวกันว่า

วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร”

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ในพระธรรมวินัยนี้ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริง ซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเวทนา... ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งสัญญา... ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งสังขาร... ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ นี้เรียกว่า ‘วิชชา’ และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล”

๔. อัสสาทสูตร

ว่าด้วยความหมายของอวิชชา

{๓๒๔} [๑๒๙] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครพาราณสี

ท่านพระมหาโกฏฐิตะนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อนท่านพระสารีบุตร มีคำที่กล่าวกันว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร”