๔. อรหันตสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๗

๓. ทุติยสมุทยสูตร

ว่าด้วยการรู้ความเกิดดับแห่งขันธ์ ๕

{๑๕๑} [๗๕] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกแห่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ”

๔.อรหันตสูตร

ว่าด้วยลักษณะพระอรหันต์

{๑๕๒} [๗๖] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้นควรเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’เวทนาไม่เที่ยง ...

สัญญาไม่เที่ยง ...

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง ...

วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้นควรเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ทั้งในเวทนา ทั้งในสัญญา ทั้งในสังขารทั้งหลาย ทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติ สิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่น เพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระอรหันต์ทั้งหลายเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ตลอดถึงสัตตาวาสและภวัคคภพ”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า{๑๕๓} พระอรหันต์ทั้งหลายมีความสุขหนอ เพราะท่าน

ไม่มีตัณหา ตัดอัสมิมานะได้เด็ดขาดแล้ว ทำลายข่ายคือ

โมหะได้แล้ว

พระอรหันต์เหล่านั้นถึงซึ่งความไม่หวั่นไหว มีจิตไม่

ขุ่นมัว ท่านเหล่านั้นไม่แปดเปื้อนด้วยสิ่งแปดเปื้อนคือ

ตัณหาและทิฏฐิในโลก เป็นผู้ประเสริฐ ไม่มีอาสวะ

ท่านเหล่านั้นเป็นสัตบุรุษ เป็นพุทธบุตร เป็นพุทธ

โอรส กำหนดรู้เบญจขันธ์ มีสัทธรรม ๗ เป็นโคจร เป็น

ผู้น่าสรรเสริญ

ท่านเหล่านั้นเป็นมหาวีรบุรุษ ผู้สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗

ประการ ศึกษาแล้วในไตรสิกขา ละความกลัวและความ

ขลาดได้เด็ดขาดแล้ว ย่อมท่องเที่ยวไปโดยลำดับ

ท่านเหล่านั้นเป็นมหานาคผู้สมบูรณ์ด้วยองค์ ๑๐

ประการ มีจิตตั่งมั่น ประเสริฐที่สุดในโลก ท่าน

เหล่านั้นไม่มีตัณหา

มีอเสขญาณเกิดขึ้นแล้ว มีร่างกายนี้เป็นครั้งสุดท้าย

ไม่ต้องอาศัยผู้อื่นในอริยผลที่เป็นแก่นสารแห่งพรหมจรรย์

ท่านเหล่านั้นไม่หวั่นไหวเพราะมานะ หลุดพ้นจาก

ภพใหม่ บรรลุถึงอรหัตตภูมิแล้ว ชนะเด็ดขาดแล้วในโลก

ท่านเหล่านั้นไม่มีความเพลิดเพลิน ทั้งเบื้องบน

ท่ามกลาง และเบื้องล่าง เป็นพุทธะผู้ยอดเยี่ยมในโลก

บันลือสีหนาทอยู่

๕. ทุติยอรหันตสูตร

ว่าด้วยลักษณะพระอรหันต์ สูตรที่ ๒

{๑๕๔} [๗๗] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง … เวทนาไม่เที่ยง ... สัญญาไม่เที่ยง ... สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง ... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งนั้นควรเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ทั้งในเวทนา ทั้งในสัญญา ทั้งในสังขารทั้งหลาย ทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระอรหันต์ทั้งหลายเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ตลอดถึงสัตตาวาสและภวัคคภพ”

๖. สีหสูตร

ว่าด้วยอุปมาพระพุทธเจ้ากับพญาราชสีห์

{๑๕๕} [๗๘] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พญาสีหมฤคราชย่อมออกจากที่อาศัยในเวลาเย็น ครั้นออกจากที่อาศัยแล้ว