arnon.worldเข้าสู่ระบบ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธสังยุต มัชฌิมปัณณาสก์ · ขัชชนิยวรรค

๑๐. ปุณณมสูตร เล่ม ๑๗

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๘๒–๑๙๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๐ ในขัชชนิยวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ขันธสังยุต มัชฌิมปัณณาสก์ ขัชชนิยวรรค ปุณณมสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๗)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๗ หน้า ๑๓๖–๑๔๔

หน้า ๑๓๖

เวทนานั้น แม้ผัสสะนั้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยเหตุเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับ”

๑๐.ปุณณมสูตร

ว่าด้วยอุปาทานและอุปาทานขันธ์

{๑๘๒} [๘๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในบุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแลเป็นวันอุโบสถขึ้น ๑๕ คํ่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์ห้อมล้อมประทับนั่งอยู่กลางแจ้งในราตรีมีพระจันทร์เต็มดวง{๑๘๓} ขณะนั้น ภิกษุรูปหนึ่งลุกจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่า ประคองอัญชลี ไปทางที่ประทับของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกราบทูลดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะขอทูลถามปัญหาบางประการกะพระผู้มีพระภาคเจ้า หากพระผู้มีพระภาคเจ้าจะประทานโอกาสเพื่อพยากรณ์ปัญหาแก่ข้าพระองค์”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าอย่างนั้น เธอจงนั่งที่อาสนะของตน ประสงค์จะถามปัญหาข้อใด ก็ถามเถิด”

ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปนั้นทูลรับแล้วนั่งที่อาสนะของตนแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์นี้มี ๕ ประการ คือ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทานขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑ หรือหนอแล”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์มี ๕ ประการเท่านี้ คือ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทานขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑”

หน้า ๑๓๗

{๑๘๔} ภิกษุนั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘สาธุ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้ทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าต่อไปว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้มีอะไรเป็นมูล”

“ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้มีฉันทะเป็นมูล”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานก็อันนั้น และอุปาทานขันธ์ ๕ ก็อันนั้น หรือว่าอุปาทานเป็นอย่างอื่นจากอุปาทานขันธ์ ๕”

“ดูก่อนภิกษุ อุปาทานก็อันนั้น และอุปาทานขันธ์ ๕ ก็อันนั้นหามิได้กับอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น และอุปาทานจะเป็นอย่างอื่นจากอุปาทานขันธ์ ๕ ก็หามิได้ แต่ฉันทราคะ(ความกำหนัดพอใจ)ในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้นแล เป็นตัวอุปาทานในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น”{๑๘๕} ภิกษุนั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘สาธุ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้ทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าต่อไปว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความต่างกันแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้นมีไหม”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มี ภิกษุ” ดังนี้แล้วได้ตรัสต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล ก็ขอให้เรามีรูปอย่างนี้ มีเวทนาอย่างนี้ มีสัญญาอย่างนี้ มีสังขารอย่างนี้ มีวิญญาณอย่างนี้เถิด’ ความต่างกันแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ มีอย่างนี้แล ภิกษุ”

สาเหตุที่เรียกว่าขันธ์

{๑๘๖} ภิกษุนั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้ทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าต่อไปว่า “ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ขันธ์ทั้งหลายมีชื่อเรียกว่าขันธ์ด้วยเหตุเท่าไร”

หน้า ๑๓๘

“ดูก่อนภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี นี้เรียกว่ารูปขันธ์

เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง … นี้เรียกว่าเวทนาขันธ์

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง … นี้เรียกว่าสัญญาขันธ์

สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง … นี้เรียกว่าสังขารขันธ์

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มี ภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี นี้เรียกว่าวิญญาณขันธ์

ดูก่อนภิกษุ ขันธ์ทั้งหลายย่อมมีชื่อเรียกว่าขันธ์ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล”

{๑๘๗} ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้ทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าต่อไปว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติรูปขันธ์ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติเวทนาขันธ์ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติสัญญาขันธ์ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติสังขารขันธ์ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติวิญญาณขันธ์”“ดูก่อนภิกษุ มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติรูปขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติเวทนาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติสัญญาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติสังขารขันธ์ นามรูปเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติวิญญาณขันธ์”

หน้า ๑๓๙

สาหตุที่ทำให้มีและไม่มีสักกายทิฏฐิ

{๑๘๘} ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้ทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าต่อไปว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สักกายทิฏฐิจะมีได้อย่างไร”

“ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง เห็นรูปในอัตตาบ้าง เห็นอัตตาในรูปบ้างย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตาบ้าง …

ย่อมเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตาบ้าง …

ย่อมเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตาบ้าง …

ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง เห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง เห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง

ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิย่อมมีได้อย่างนี้แล”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฏฐิจะไม่มีได้อย่างไร”

{๑๘๙} “ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำ ในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง ย่อมไม่เห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง ย่อมไม่เห็นรูปในอัตตาบ้าง ย่อมไม่เห็นอัตตาในรูปบ้างย่อมไม่เห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตาบ้าง …

ย่อมไม่เห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตาบ้าง …

ย่อมไม่เห็นสังขารโดยความเป็นอัตตาบ้าง …

หน้า ๑๔๐

ย่อมไม่เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง ไม่เห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง ไม่เห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง

ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีได้อย่างนี้แล”

คุณและโทษของขันธ์ ๕

{๑๙๐} ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้ทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าต่อไปว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นคุณแห่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อะไรหนอเป็นโทษแห่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อะไรหนอเป็นการสลัดออกแห่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ”“ดูก่อนภิกษุ การที่สุขโสมนัสอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งรูป การที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกแห่งรูปการที่สุขโสมนัสอาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งเวทนา …

การที่สุขโสมนัสอาศัยสัญญาเกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งสัญญา …

การที่สุขโสมนัสอาศัยสังขารทั้งหลายเกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งสังขาร...

การที่สุขโสมนัสอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งวิญญาณ การที่วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งวิญญาณ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกแห่งวิญญาณ”

เหตุละมานานุสัย

{๑๙๑} ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “สาธุ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้ทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าต่อไปว่า “ข้าแต่

หน้า ๑๔๑

พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อรู้เมื่อเห็นอย่างไรจึงไม่มีอหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก”

“ดูก่อนภิกษุ บุคคลเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า ‘รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่ารูป นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา’เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า ‘เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง … นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า ‘สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง … นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า ‘สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง … นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า ‘วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อย่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าวิญญาณ นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้เมื่อเห็นอย่างนี้จึงจะไม่มีอหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก”

ข้อวิตกเรื่องผู้รับผลกรรม

{๑๙๒} ลำดับนั้นแล มีภิกษุรูปหนึ่งเกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า “จำเริญละ ก็เป็นอันว่ารูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่อนัตตาทำแล้วจักตกถึงอัตตาได้อย่างไร”

หน้า ๑๔๒

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความปริวิตกแห่งใจของภิกษุรูปนั้นด้วยพระหฤทัยแล้ว จึงรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ย่อมจะเป็นไปได้ที่โมฆบุรุษบางคนในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ไม่รู้ ตกอยู่ในอวิชชา ใจมีตัณหาเป็นใหญ่ จึงสำคัญคำสั่งสอนของศาสดาชั่วแล่นว่า จำเริญละ ก็เป็นอันว่ารูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่อนัตตาทำแล้ว จักตกถึงอัตตาได้อย่างไร’ ดังนี้ เราจะขอย้อนถาม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอก็ได้รับแนะนำในธรรมนั้น ๆ กันมาแล้วแล เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน “รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง … สัญญาเที่ยงหรือไม่เที่ยง … สังขารเที่ยงหรือไม่เที่ยง … วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นเป็นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวตนของเรา’

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล … อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

หน้า ๑๔๓

มีภิกษุทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าเกี่ยวกับเรื่อง

ขันธ์ ๒ อย่าง คือ ขันธ์ ๕ และมูลเหตุแห่งขันธ์ ๕ เรื่อง

ฉันทราคะของบุคคลบางคนที่ปรารถนาให้ขันธ์ ๕ เป็นอย่าง

นั้น ๆ เรื่องชื่อและเหตุปัจจัยของการบัญญัติขันธ์ ๕ เรื่อง

สักกายทิฏฐิ ๑๐ และเหตุที่จะไม่มีสักกายทิฏฐิ ๑๐ เรื่องคุณ

โทษ และการสลัดออกแห่งขันธ์ ๕ รวมเป็นปัญหาที่ทูล

ถาม ๑๐ ข้อด้วยกัน

จบ ขัชชนิยวรรคที่ ๓

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อัสสาทสูตร ๒. สมุทยสูตร

๓. ทุติยสมุทยสูตร ๔. อรหันตสูตร

๕. ทุติยอรหันตสูตร ๖. สีหสูตร

๗. ขัชชนิยสูตร ๘. ปิณโฑลยสูตร

๙. ปาลิเลยยกสูตร ๑๐. ปุณณมสูตร

หน้า ๑๔๔

๔. เถรวรรค

๑. อานันทสูตร

ว่าด้วยพระอานนท์ยกย่องพระปุณณมันตานีบุตร

{๑๙๓} [๘๓] เรื่อง เกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล ท่านพระอานนทเถระเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์แล้ว ท่านพระอานนท์ได้เล่าว่า

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ท่านพระปุณณมันตานีบุตรเป็นผู้มีอุปการะมากแก่พวกเราซึ่งเป็นพระนวกะ ท่านกล่าวสอนพวกเราด้วยโอวาทอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสอานนท์ เพราะถือมั่น จึงมีตัณหา มานะ ทิฏฐิว่าเป็นเรา เพราะไม่ถือมั่น จึงไม่มีตัณหามานะทิฏฐิว่าเป็นเรา เพราะถือมั่นอะไร จึงมีตัณหา มานะ ทิฏฐิว่าเป็นเรา เพราะไม่ถือมั่นอะไร จึงไม่มีตัณหา มานะ ทิฏฐิว่าเป็นเรา เพราะถือมั่นรูป ถือมั่นเวทนา ถือมั่นสัญญา ถือมั่นสังขาร ถือมั่นวิญญาณ จึงมีตัณหา มานะ ทิฏฐิว่าเป็นเรา เพราะไม่ถือมั่นรูป ไม่ถือมั่นเวทนา ไม่ถือมั่นสัญญา ไม่ถือมั่นสังขาร ไม่ถือมั่นวิญญาณ จึงไม่มีตัณหา มานะ ทิฏฐิว่าเป็นเราดูก่อนอาวุโสอานนท์ เปรียบเหมือนสตรีหรือบุรุษรุ่นหนุ่มรุ่นสาวมีนิสัยชอบแต่งตัว ส่องดูเงาหน้าของตนที่กระจกหรือที่ภาชนะนํ้าที่ใสบริสุทธิ์ผุดผ่อง เพราะยึดถือ จึงเห็น เพราะไม่ยึดถือ จึงไม่เห็น ฉันใด ดูก่อนอาวุโสอานนท์ เพราะถือมั่นรูป ถือมั่นเวทนา ถือมั่นสัญญา ถือมั่นสังขาร ถือมั่นวิญญาณ จึงมีตัณหา มานะ ทิฏฐิว่าเป็นเรา เพราะไม่ถือมั่นรูป ไม่ถือมั่นเวทนา ไม่ถือมั่นสัญญา ไม่ถือมั่นสังขาร ไม่ถือมั่นวิญญาณ จึงไม่มีตัณหา มานะ ทิฏฐิว่าเป็นเรา ฉันนั้นเหมือนกันแล

จบ ๑๐. ปุณณมสูตร