๘. ปิณโฑลยสูตร เล่ม ๑๗

อริยสาวกไม่ใช่กระจายอยู่ ทั้งไม่ใช่รวบรวมอยู่ซึ่งอะไร แต่เป็นผู้กระจายได้แล้วดำรงอยู่ ไม่ใช่กระจายอยู่ ทั้งไม่ใช่รวมรวมอยู่ซึ่งรูป เวทนา สังขาร วิญญาณ แต่เป็นผู้กระจายได้แล้วดำรงอยู่

อริยสาวกไม่ใช่ทำให้มอดดับอยู่ ทั้งไม่ใช่ทำให้ลุกโพลงอยู่ซึ่งอะไร แต่เป็นผู้ทำให้มอดดับได้แล้วดำรงอยู่ ไม่ใช่ทำให้มอดดับอยู่ ทั้งไม่ใช่ทำให้ลุกโพลงอยู่ซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ แต่เป็นผู้ทำให้มอดดับได้แล้วดำรงอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาพร้อมทั้งอินทร์ พรหม และท้าวปชาบดี ย่อมนมัสการภิกษุผู้มีจิตพ้นแล้วอย่างนี้แลแต่ที่ไกลทีเดียวว่า

ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย พวกข้าพเจ้าขอนอบ

น้อมต่อท่าน ข้าแต่ท่านผู้เป็นอุดมบุรุษ พวกข้าพเจ้าขอ

นอบน้อมต่อท่านผู้ซึ่งพวกข้าพเจ้ามิได้รู้จักโดยเฉพาะและ

ผู้ซึ่งได้อาศัยท่านเพ่งพินิจอยู่

๘. ปิณโฑลยสูตร

ว่าด้วยเหตุที่ต้องดำรงชีพด้วยบิณฑบาต

{๑๖๕} [๘๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงขับไล่หมู่พระภิกษุในเพราะเหตุเรื่องหนึ่งแล้ว เวลาเช้าทรงครองอันตรวาสกแล้วทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครกบิลพัสดุ์ ครั้นเสด็จกลับจากบิณฑบาตภายหลังเสวยภัตตาหารแล้ว เสด็จไปยังป่ามหาวันเพื่อประทับพัก

ผ่อนในกลางวัน ครั้นเสด็จถึงป่ามหาวันแล้วได้ประทับนั่งพักผ่อนกลางวันที่โคนต้นมะตูมหนุ่ม

ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเร้นอยู่ในที่ลับได้ทรงดำริอย่างนี้ว่า “เราเองได้ขับไล่ภิกษุสงฆ์ให้ออกไปแล้ว ในภิกษุสงฆ์เหล่านี้ ภิกษุทั้งหลายที่ยังเป็นนวกะ บวชไม่นาน เพิ่งมาสู่พระธรรมวินัยนี้ ก็มีอยู่ เมื่อภิกษุเหล่านั้นไม่ได้เห็นเรา ก็จะมีใจกลายเป็นอื่นไป มีใจแปรผันไปได้ เหมือนลูกโคที่ยังอ่อนอยู่เมื่อไม่เห็นแม่ ก็จะมีใจกลายเป็นอื่นไป มีใจแปรผันไปได้ เหมือนพืชที่ยังอ่อนอยู่เมื่อไม่ได้นํ้า ก็จะกลายเป็นอื่นไป มีความแปรผันไปได้ ฉะนั้น ถ้ากระไร เราพึงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในบัดนี้ เหมือนกับที่ได้เคยอนุเคราะห์มาแล้วในครั้งก่อน ๆ เถิด”

{๑๖๖} ครั้งนั้นแล ท้าวสหัมบดีพรหมได้ทราบพระปริวิตกแห่งพระทัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยใจของตนแล้ว ได้หายไปจากพรหมโลกมาปรากฏต่อพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าเหมือนคนที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น ลำดับนั้นแล ท้าวสหัมบดีพรหมห่มผ้าเฉวียงบ่า ประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคตเจ้า ข้อนี้เป็นอย่างนั้นพระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงขับไล่ภิกษุสงฆ์ไปแล้ว ในภิกษุสงฆ์เหล่านี้ ภิกษุทั้งหลายที่ยังเป็นนวกะ บวชไม่นาน เพิ่งมาสู่พระธรรมวินัยนี้ก็มีอยู่ เมื่อภิกษุเหล่านั้นไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า ก็จะมีใจกลายเป็นอื่นไป มีใจแปรผันไปได้ เหมือนลูกโคที่ยังอ่อนอยู่เมื่อไม่เห็นแม่ ก็จะมีใจกลายเป็นอื่นไป มีใจแปรผันไปได้ เหมือนพืชที่ยังอ่อนอยู่เมื่อไม่ได้นํ้า ก็จะกลายเป็นอื่นไป มีความแปรผันไปได้ พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงชื่นชมภิกษุสงฆ์ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงพรํ่าสอนภิกษุสงฆ์ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในบัดนี้ เหมือนอย่างที่เคยทรงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์มาแล้วในอดีตด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ ลำดับนั้นแล ท้าวสหัมบดีพรหมทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาแล้วจึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วอันตรธานไปจากสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นแล

{๑๖๗} ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่พักผ่อนแล้วเสด็จไปยังนิโครธาราม ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นแล้วทรงบันดาลด้วยอิทธาภิสังขารอย่างที่ภิกษุเหล่านั้นเกรงกลัวเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับทีละรูปสองรูป ครั้นแล้วต่างก็ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นนั่งลงแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การเลี้ยงชีพด้วยการภิกขาจารนี้จัดเป็นการเลี้ยงชีพที่ต่ำต้อยที่สุดสำหรับผู้ที่มีชีวิตอยู่ เพราะในหมู่ชาวโลกย่อมมีเสียงด่าว่า อย่างนี้ว่า ‘ไยเจ้าจึงได้อุ้มบาตรเที่ยวเลี้ยงชีพด้วยการภิกขาจาร’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่ากุลบุตรผู้มีเหตุผล อาศัยอำนาจเหตุผล เป็นคนที่มิได้ถูกจับกุมคุมขัง มิได้ถูกผู้ร้ายบังคับคุมตัวไว้ มิได้เป็นหนี้สินใคร มิได้ตกอยู่ในระหว่างภัยอันตราย มิได้มีชีวิตอยู่ผิดปกติแต่อย่างใด เข้ามาบวชเลี้ยงชีพด้วยการภิกขาจารในศาสนาของเราด้วยเหตุผลว่า ‘พวกเราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสครอบงำแล้ว ไฉนหนอ พวกเราจึงจะทำที่สุดกองทุกข์ทั้งมวลได้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็กุลบุตรผู้บวชอย่างนี้มีอยู่ แต่เธอเป็นผู้มีอภิชฌา (ความเพ่งเล็งอยากได้) มีราคะกล้าในกามทั้งหลาย มีจิตพยาบาท มีความคิดร้ายกาจ มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ มีจิตไม่ตั้งมั่น มีจิตหมุนไปผิด ไม่สำรวมอินทรีย์ เราเรียกบุคคลนี้ว่า เป็นผู้เสื่อมแล้วจากโภคะทางโลก ทั้งยังทำประโยชน์ทางธรรมให้บริบูรณ์ไม่ได้ เป็นผู้มีอุปมาเหมือนฟืนเผาผีที่ถูกไฟไหม้หัวไหม้ท้ายแล้ว ซํ้าตรงกลางยังเปื้อนคูถเสียอีก ใช้ทำเป็นฟืนในบ้านหรือในป่าไม่ได้ทั้งสองทางฉะนั้น

{๑๖๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตกมี ๓ อย่างนี้ คือ กามวิตก (ความตรึกในทางกาม) ๑ พยาบาทวิตก (ความตรึกในทางพยาบาท) ๑ วิหิงสาวิตก (ความตรึกในทางเบียดเบียน) ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ หรือเจริญอนิมิตตสมาธิ อกุศลวิตก ๓ อย่างนี้แลย่อมดับโดยไม่เหลือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนิมิตตสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก

{๑๖๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทิฏฐิมี ๒ อย่างนี้ คือ ภวทิฏฐิ ๑ วิภวทิฏฐิ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในทิฏฐิ ๒ อย่างนั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วย่อมพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราเมื่อยึดมั่นสิ่งใดในโลกอยู่ จะพึงเป็นผู้ไม่มีโทษ สิ่งนั้นมีอยู่สักอย่างบ้างไหม’ เธอย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘เราเมื่อยึดมั่นสิ่งใดในโลกอยู่ จะพึงเป็นผู้ไม่มีโทษ สิ่งนั้นไม่มีเลยสักอย่าง’ เธอย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘ก็เราเมื่อยึดมั่นก็ยึดมั่นรูปนั่นเอง เมื่อยึดมั่นก็ยึดมั่นเวทนานั่นเอง เมื่อยึดมั่นก็ยึดมั่นสัญญานั่นเอง เมื่อยึดมั่นก็ยึดมั่นสังขารนั่นเอง เมื่อยึดมั่นก็ยึดมั่นวิญญาณนั่นเอง เรานั้นพึงมีภพเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย มีชาติเพราะภพเป็นปัจจัย มีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสเพราะชาติเป็นปัจจัย เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้พึงเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูป เวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะฉะนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๙. ปาลิเลยยกสูตร

ว่าด้วยการรู้เห็นที่ทำให้สิ้นอาสวะ

{๑๗๐} [๘๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครโกสัมพี ครั้นแล้วเสด็จกลับจากบิณฑบาตหลังจากเสวยภัตตาหารแล้ว ทรงเก็บงำเสนาสนะ ด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรจีวร มิได้รับสั่งเรียกพวกภิกษุที่เป็นอุปัฏฐาก มิได้ตรัสอำลาพระภิกษุสงฆ์ เสด็จหลีกจาริกไปตามลำพังไม่มีเพื่อน{๑๗๑} ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน ได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “มาเถอะ ท่านอานนท์ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเก็บงำเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรจีวร มิได้ทรงรับสั่งเรียกพวกภิกษุที่เป็นอุปัฏฐาก มิได้ตรัสอำลาพระภิกษุสงฆ์ เสด็จหลีกจาริกไปตามลำพังไม่มีเพื่อน”