๑๔. กุลปุตตสูตร ที่ ๔ เล่ม ๑๗

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่เป็นผู้พิจารณาเห็นความเป็นทุกข์ในรูป ...ในเวทนา ...ในสัญญา ...ในสังขาร...ในวิญญาณ นี้ย่อมเป็นธรรมสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา ... เรากล่าวว่าย่อมหลุดพ้นจากทุกข์”

๑๔. อนัตตานุปัสสีสูตร

ว่าด้วยผู้พิจารณาเห็นอนัตตา

{๓๔๕} [๑๔๙] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่เป็นผู้พิจารณาเห็นความเป็นอนัตตาในรูป ...ในเวทนา ...ในสัญญา ...ในสังขาร ...ในวิญญาณอยู่ นี้ย่อมเป็นธรรมสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา เมื่อพิจารณาเห็นความเป็นอนัตตาในรูป ...ในเวทนา ...ในสัญญา ...ในสังขาร ...ในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้ซึ่งรูป ...เวทนา ...สัญญา ...สังขาร ...วิญญาณได้ เมื่อกำหนดรู้ซึ่งรูป ...เวทนา ...สัญญา ...สังขาร ...วิญญาณได้ ย่อมหลุดพ้นจากรูป ...เวทนา ...สัญญา ...สังขาร ...วิญญาณ จากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสได้ เรากล่าวว่าย่อมหลุดพ้นจากทุกข์”

จบ กุกกุฬวรรคที่ ๔

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. กุกกุฬสูตร ๒. อนิจจสูตร ๓. ทุติยอนิจจสูตร

๔. ตติยอนิจจสูตร ๕. ทุกขสูตร ๖. ทุติยทุกขสูตร

๗. ตติยทุกขสูตร ๘. อนัตตสูตร ๙. ทุติยอนัตตสูตร

๑๐. ตติยอนัตตสูตร ๑๑. นิพพิทาพหุลสูตร ๑๒. อนิจจานุปัสสีสูตร

๑๓. ทุกขานุปัสสีสูตร ๑๔. อนัตตานุปัสสีสูตร

๕. ทิฏฐิวรรค

๑. อัชฌัตติกสูตร

ว่าด้วยเหตุเกิดสุขและทุกข์ภายใน

{๓๔๖} [๑๕๐] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร สุขและทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้แนะนำ มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นที่รวม ขอประทานพระวโรกาสพระพุทธเจ้าข้า ขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำไว้”“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป สุขและทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ สุขและทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น{๓๔๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยง หรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา เพราะไม่อาศัยสิ่งนั้น สุขและทุกข์ภายในก็พึงเกิดขึ้นได้หรือ”

“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”