๔. สามคามสูตร เล่ม ๑๔

๔. สามคามสูตร

ว่าด้วยเหตุการณ์ที่บ้านสามคาม

ปรารภการแตกแยกของพวกนิครนถ์

{๕๑} [๔๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ หมู่บ้านสามคาม ในแคว้นสักกะ ก็สมัยนั้นแล นิครนถ์นาฏบุตรถึงแก่กรรมที่เมืองปาวาได้ไม่นานนัก เพราะการถึงแก่กรรมของนิครนถ์นาฏบุตรนั้น พวกนิครนถ์ได้แตกกัน เกิดแยกกันเป็นสองพวก เกิดบาดหมางกัน เกิดทะเลาะวิวาทกันขึ้น พูดจาทิ่มแทงกันอยู่ว่า “ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าสิรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าสิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์ คำที่ควรจะกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวภายหลัง คำที่ควรจะกล่าวภายหลังท่านกลับกล่าวก่อน ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมาบัดนี้กลับผันแปรไปแล้ว ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ท่านจงเที่ยวไปเพื่อปลดเปลื้องวาทะ หรือจงแก้ไขเสีย ถ้าสามารถ”

นิครนถ์เหล่านั้นทะเลาะกันแล้ว ก็เห็นจะมีแต่ความตายประการเดียวเท่านั้นที่ลุกลามไปในพวกสาวกของนิครนถ์นาฏบุตร ถึงพวกสาวกของนิครนถ์นาฏบุตรที่เป็นคฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาวก็มีอาการเบื่อหน่าย คลายความยินดี รู้สึกท้อถอยในพวกสาวกของนิครนถ์นาฏบุตร เหมือนเบื่อหน่าย คลายความยินดี รู้สึกท้อถอยในธรรมวินัยที่นิครนถ์นาฏบุตรกล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมวินัยที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ มีที่พำนักพังเสียแล้ว เป็นธรรมวินัยที่พึ่งพาอาศัยไม่ได้{๕๒} [๔๒] ครั้งนั้น จุนทสมณุทเทสอยู่จำพรรษาในเมืองปาวา ได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ซึ่งอยู่ในหมู่บ้านสามคามถึงที่อยู่

ครั้นแล้วได้กราบท่านพระอานนท์ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วกราบเรียนท่านพระอานนท์ถึงเรื่องนั้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นิครนถ์นาฏบุตรถึงแก่กรรมที่เมืองปาวาได้ไม่นานนัก เพราะการถึงแก่กรรมของนิครนถ์นาฏบุตรนั้น พวกนิครนถ์ได้แตกกัน เกิดแยกกันเป็นสองพวก ... เหมือนเบื่อหน่าย คลายความยินดี รู้สึกท้อถอยในธรรมวินัยที่นิครนถ์นาฏบุตรกล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมวินัยที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ มีที่พำนักพังเสียแล้ว เป็นธรรมวินัยที่พื่งพาอาศัยไม่ได้”เมื่อจุนทสมณุทเทสกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะท่านจุนทะว่า “อาวุโสจุนทะ ถ้อยคำนี้มีมูลเหตุพอที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ อาวุโสจุนทะ มาพวกเราไปเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ที่

ประทับด้วยกัน ครั้นแล้วพึงทูลบอกเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า” ท่านจุนทะรับคำของท่านพระอานนท์แล้ว

{๕๓} ลำดับนั้นแล ท่านพระอานนท์และจุนทสมณุทเทสได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านจุนทสมณุทเทสนี้ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘นิครนถ์นาฏบุตรถึงแก่กรรมที่เมืองปาวาได้ไม่นานนัก เพราะการถึงแก่กรรมของนิครนถ์นาฏบุตรนั้น พวกนิครนถ์ได้แตกกัน เกิดแยกกันเป็นสองพวก ... เหมือนเบื่อหน่าย คลายความยินดี รู้สึกท้อถอยในธรรมวินัยที่นิครนถ์นาฏบุตรกล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง

ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมวินัยที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ มีที่พำนักพังเสียแล้ว เป็นธรรมวินัยที่พึ่งพาอาศัยไม่ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘สมัยเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าล่วงลับไป ความวิวาทกันอย่าได้เกิดขึ้นในสงฆ์เลย เพราะความวิวาทกันนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อไม่เป็นสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อความพินาศแก่คนหมู่มาก เพื่อความไม่เกื้อกูลเพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”{๕๔} [๔๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ธรรมเหล่าใดอันเราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยความรู้ยิ่ง คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ดูก่อนอานนท์ เธอจะยังเห็นภิกษุของเราแม้สักสองรูปผู้มีวาทะต่างกันได้ในธรรมเหล่านี้บ้างหรือ”

ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมเหล่าใด อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายด้วยความรู้ยิ่ง คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕

โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ข้าพระองค์ยังไม่เห็นภิกษุแม้สักสองรูปผู้มีวาทะต่างกันในธรรมเหล่านี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ย่อมจะมีได้แลที่บุคคลทั้งหลายผู้อาศัยพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่นั้น พอสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าล่วงลับไป จะพึงก่อวิวาทให้เกิดในสงฆ์ได้เพราะเหตุแห่งอาชีวะหรือเพราะเหตุแห่งพระปาติโมกข์ เพราะว่าความวิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อไม่เป็นสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อความพินาศแก่คนหมู่มาก เพื่อความไม่เกื้อกูลเพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”{๕๕} “ดูก่อนอานนท์ ความวิวาทที่เกิดเพราะเหตุแห่งอาชีวะหรือเพราะเหตุแห่งปาติโมกข์นั้นเป็นเรื่องเล็กน้อย ส่วนความวิวาทที่จะเกิดในสงฆ์ ย่อมเกิดเพราะเหตุแห่งมรรคหรือปฏิปทา ความวิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อไม่เป็นสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อความพินาศแก่คนหมู่มาก เพื่อความไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”

มูลเหตุและโทษแห่งวิวาท ๖

[๔๔] “ดูก่อนอานนท์ มูลเหตุแห่งวิวาทนี้มี ๖ ประการ ๖ ประการ

คืออะไรบ้าง คือ

(๑) ดูก่อนอานนท์ ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มักโกรธ มักผูกโกรธไว้ ภิกษุผู้มักโกรธ มักผูกโกรธไว้นั้นย่อมไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา ในพระธรรม และในพระสงฆ์อยู่ ย่อมไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์ ภิกษุผู้ที่ไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา ในพระธรรม และในพระสงฆ์ ไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์นั้นย่อมก่อวิวาทในสงฆ์ ซึ่งการวิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อไม่เป็นสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความพินาศแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอานนท์ ถ้าพวกเธอพิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้ ในข้อนั้น พวกเธอพึงพยายามละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นเสีย ถ้าพวกเธอไม่พิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้ ในข้อนั้น พวกเธอพึงปฏิบัติเพื่อความไม่ลุกลามต่อไปแห่งมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้น เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ ก็จะละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นได้ เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ มูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นก็จะไม่ลุกลามต่อไป{๕๖} [๔๕] (๒) ยังมีอีกข้อหนึ่ง อานนท์ ภิกษุเป็นผู้มักลบหลู่ มักตีเสมอท่าน ...

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อานนท์ ภิกษุเป็นผู้มักริษยา มีความตระหนี่ ...

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อานนท์ ภิกษุเป็นผู้อวดดี เจ้ามายา ...

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อานนท์ ภิกษุเป็นผู้มีความปรารถนาอันชั่วช้า มีความเห็นผิด ...

ยังมีอีกข้อหนึ่ง อานนท์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ยึดมั่นใน ความเห็นของตน ถืออย่างแน่นแฟ้น คลายได้ยาก ภิกษุผู้ยึดมั่นในความเห็นของตน ถืออย่างแน่นแฟ้น คลายได้ยากนั้นย่อมไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา ในพระธรรม และในพระสงฆ์อยู่ ย่อมไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์ ภิกษุผู้ที่ไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา ในพระธรรม และในพระสงฆ์ ไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์นั้นย่อมก่อวิวาทในสงฆ์ ซึ่งการวิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อไม่เป็นสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความพินาศแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอานนท์ ถ้าพวกเธอพิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้

ในข้อนั้น พวกเธอพึงพยายามละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นเสีย ถ้าพวกเธอไม่พิจารณาเห็น มีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้ ในข้อนั้น พวกเธอพึงปฏิบัติเพื่อความไม่ลุกลามต่อไปแห่งมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้น เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ ก็จะละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นได้ เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ มูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นก็จะไม่ลุกลามต่อไปดูก่อนอานนท์ มูลเหตุแห่งวิวาทมี ๖ ประการเหล่านี้แล

อธิกรณ์ ๔

{๕๗} [๔๖]ดูก่อนอานนท์ อธิกรณ์นี้มี ๔ ประการ อธิกรณ์ ๔ ประการคือ อะไรบ้าง คือ วิวาทาธิกรณ์ ๑ อนุวาทาธิกรณ์ ๑ อาปัตตาธิกรณ์ ๑ กิจจาธิกรณ์ ๑ ดูก่อนอานนท์ อธิกรณ์มี ๔ ประการเหล่านี้แล

อธิกรณสมละ ๗

ดูก่อนอานนท์ ก็อธิกรณสมถะนี้มี ๗ ประการ คือ เพื่อระงับอธิกรณ์ อันเกิดแล้วๆ สงฆ์พึงใช้สัมมุขาวินัย ๑ สติวินัย ๑ อมูฬหวินัย ๑ ปฏิญญา ตกรณะ ๑ เยภุยยสิกา ๑ ตัสสปาปิยสิกา ๑ ติณวัตถารกะ ๑

{๕๘} [๔๗] ดูก่อนอานนท์ ก็สัมมุขาวินัยเป็นอย่างไร

คือ ภิกษุทั้งหลายในธรรมวินัยนี้ย่อมวิวาทกันว่า ‘เป็นธรรมหรือมิใช่ธรรม’ ว่า ‘เป็นวินัยหรือมิใช่วินัย’ ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดพึงพร้อมเพรียงกันประชุมพิจารณาแบบแผนแห่งธรรม ครั้นพิจารณาแล้ว พึงให้อธิกรณ์นั้นระงับไปอย่างที่เรื่องจะลงกันได้ในแบบแผนแห่งธรรมนั้น ดูก่อนอานนท์อย่างนี้แลเป็นสัมมุขาวินัย ก็แหละการระงับอธิกรณ์บางอย่างในธรรมวินัยนี้ ย่อมมีได้ด้วยสัมมุขาวินัยอย่างนี้{๕๙} [๔๘] ดูก่อนอานนท์ ก็เยภุยยสิกาเป็นอย่างไร

คือ ภิกษุเหล่านั้นไม่อาจระงับอธิกรณ์นั้นในอาวาสนั้นได้ พึงพากันไปยังอาวาสที่มีภิกษุมากกว่า ภิกษุทั้งหมดพึงพร้อมเพรียงกันประชุมในอาวาสนั้น ครั้นแล้วพึงพิจารณาแบบแผนแห่งธรรม ครั้นพิจารณาแล้ว พึงให้อธิกรณ์นั้นระงับอย่างที่เรื่องจะลงกันได้ในแบบแผนแห่งธรรมนั้น ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แลเป็นเยภุยยสิกา ก็แหละการระงับอธิกรณ์บางอย่างในธรรมวินัยนี้ย่อมมีได้ด้วยเยภุยยสิกาอย่างนี้

{๖๐} [๔๙] ดูก่อนอานนท์ ก็สติวินัยเป็นอย่างไร

คือ ภิกษุทั้งหลายในธรรมวินัยนี้กล่าวหาภิกษุด้วยอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิกว่า ‘ท่านผู้มีอายุระลึกได้หรือไม่ว่า ‘ท่านต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิกแล้ว’ ภิกษุนั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กระผมระลึกไม่ได้เลยว่า ‘เราต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิก’ เมื่อเป็นเช่นนี้ สงฆ์ต้องให้สติวินัยแก่ภิกษุนั้นแล ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แลเป็นสติวินัย ก็แหละการระงับอธิกรณ์บางอย่างในธรรมวินัยนี้ย่อมมีได้ด้วยสติวินัยอย่างนี้

{๖๑} [๕๐] ดูก่อนอานนท์ ก็อมูฬหวินัยเป็นอย่างไร

คือ ภิกษุทั้งหลายในธรรมวินัยนี้กล่าวหาภิกษุด้วยอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิกว่า ‘ท่านผู้มีอายุระลึกได้หรือไม่ว่า ‘ท่านต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิกแล้ว’ ภิกษุนั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กระผมระลึกไม่ได้เลยว่า ‘เราต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิก’ ภิกษุผู้กล่าวหานั้นปลอบโยนเธอผู้กล่าวแก้ว่า ‘เอาเถอะ ท่านผู้มีอายุจงตรองให้ดีเถิด เผื่อจะระลึกได้ว่า ‘เราต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือ ใกล้เคียงปาราชิกแล้ว’ ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กระผมเป็นบ้า ใจฟุ้งซ่านแล้ว กรรมอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมาก กระผมผู้เป็นบ้าได้ประพฤติล่วงละเมิดและได้พูดพล่ามไปแล้ว กระผมระลึกไม่ได้เลยว่า ‘เราหลงทำกรรมนี้ไปแล้ว’ เมื่อเป็นเช่นนี้ สงฆ์ต้องให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุนั้นแล ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แลเป็นอมูฬหวินัย ก็แหละ การระงับอธิกรณ์บางอย่างในธรรมวินัยนี้ย่อมมีได้ด้วยอมูฬหวินัยอย่างนี้{๖๒} [๕๑]ดูก่อนอานนท์ ก็ปฏิญญาตกรณะเป็นอย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ถูกกล่าวหาหรือมิได้ถูกกล่าวหาก็ตาม ย่อมระลึกได้และจะเปิดเผยอาบัติ เธอฟังเข้าไปหาภิกษุผู้แก่กว่า ห่มจีวรเฉวียงบ่า

แล้วกราบเท้า นั่งกระหย่งประนมมือ กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมต้องอาบัติชื่อนี้แล้ว ขอแสดงคืนอาบัตินั้น’ ภิกษุผู้แก่กว่านั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเห็นหรือ’ เธอพึงตอบว่า ‘ข้าพเจ้าเห็น’ ภิกษุผู้แก่กว่านั้นพึงกล่าวว่า ‘ท่านพึงสำรวมต่อไปเถิด’ เธอกล่าวว่า ‘กระผมจักสำรวมต่อไป’ ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แลเป็นปฏิญญาตกรณะ ก็แหละการระงับอธิกรณ์บางอย่างในธรรมวินัยนี้ย่อมมีได้ด้วยปฏิญญาตกรณะอย่างนี้

{๖๓} [๕๒] ดูก่อนอานนท์ ก็ตัสสปาปิยสิกาเป็นอย่างไร

คือ ภิกษุทั้งหลายในธรรมวินัยนี้กล่าวหาภิกษุด้วยอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิกว่า ‘ท่านผู้มีอายุระลึกได้หรือไม่ว่า ‘เราต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิกแล้ว’ ภิกษุนั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กระผมระลึกไม่ได้เลยว่า ‘เราต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิก’ ภิกษุผู้กล่าวหานั้นจึงปลอบโยนเธอผู้กล่าวแก้ว่า ‘เอาเถอะ ท่านผู้มีอายุจงตรองให้ดีเถิด เผื่อจะระลึกได้ว่าต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิก แล้ว’ ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กระผมระลึกไม่ได้เลยว่า

‘เราต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิก แต่กระผมระลึกได้ว่า ‘เราต้องอาบัติชื่อนี้เพียงเล็กน้อย’ ภิกษุผู้กล่าวหานั้นพึงปลอบโยนเธอผู้กล่าวแก้ว่า ‘เอาเถอะ ท่านผู้มีอายุ จงตรองให้ดีเถิด เผื่อจะระลึกได้ว่าต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิกแล้ว’ ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อันที่จริง กระผมต้องอาบัติชื่อนี้เพียงเล็กน้อย ไม่ถูกใครถาม ยังได้รับเลย ไฉนกระผมต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิกแล้ว ถูกถามจึงจักไม่รับเล่า’ ภิกษุผู้กล่าวหานั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ก็ท่านต้องอาบัติเพียงเล็กน้อยชื่อนี้ ยังไม่ถูกถาม จึงได้ไม่รับ ไฉนท่านต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิกแล้ว ไม่ถูกถามเข้าจึงจักรับเล่า เอาเถอะ ท่านผู้มีอายุ

จงตรองให้ดีเถิด. เผื่อจะระลึกได้ว่าต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือ ใกล้เคียงปาราชิกแล้ว’ ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กระผมกำลังระลึกอยู่ว่าต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิกหรือใกล้เคียงปาราชิกแล้ว’ คำที่ว่า ‘กระผมระลึกไม่ได้ว่า เราต้องอาบัติหนักเห็นปานนี้ คือ ปาราชิก หรือใกล้เคียงปาราชิกนี้’ นั้นกระผมพูดเล่น พูดพล่ามไป ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แลเป็นตัสสปาปิยสิกา ก็แหละการระงับอธิกรณ์บางอย่างในธรรมวินัยนี้ย่อมมีได้ด้วยตัสสปาปิยสิกาอย่างนี้{๖๔} [๕๓] ดูก่อนอานนท์ ก็ติณวัตถารกะเป็นอย่างไร

คือ ภิกษุทั้งหลายในธรรมวินัยนี้เกิดบาดหมางกัน เกิดการทะเลาะถึงวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติล่วงละเมิดและได้พูดล่วงเกินอันไม่สมควรแก่ สมณะเป็นอันมาก ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดพึงพร้อมเพรียงกันประชุม ครั้นแล้วบรรดาภิกษุที่เป็นพวกเดียวกัน ภิกษุผู้ฉลาดพึงลุกจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่า ประนมมือประกาศให้สงฆ์ทราบว่า

‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ’ เราทั้งหลายในที่นี้เกิดบาดหมางกัน เกิดการทะเลาะ ถึงวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติล่วงละเมิด และได้พูดล่วงเกินอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมาก ถ้าความพรั่งพร้อมของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงแสดงอาบัติของท่านผู้มีอายุเหล่านี้และของตน ยกเว้นอาบัติที่มีโทษหยาบและอาบัติที่เนื่องกับคฤหัสถ์ด้วยติณวัตถารกวินัยในท่ามกลางสงฆ์เพื่อประโยชน์แก่ท่านผู้มีอายุเหล่านี้และแก่ตน’ต่อจากนั้น บรรดาภิกษุที่เป็นพวกเดียวกันอีกฝ่ายหนึ่ง ภิกษุผู้ฉลาดพึงลุกจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่า ประนมมือประกาศให้สงฆ์ทราบว่า

‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า เราทั้งหลายในที่นี้เกิดบาดหมางกัน เกิดการทะเลาะ ถึงวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติล่วงละเมิดและได้พูดล่วงเกินอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมาก ถ้าความพรั่งพร้อมของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงแสดงอาบัติของท่านผู้มีอายุเหล่านี้และของตน

ยกเว้นอาบัติที่มีโทษหยาบและอาบัติที่เนื่องกับคฤหัสถ์ด้วยติณวัตถารกวินัยในท่ามกลางสงฆ์เพื่อประโยชน์แก่ท่านผู้มีอายุเหล่านี้และแก่ตน’

ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แลเป็นติณวัตถารกะ ก็แหละการระงับอธิกรณ์บางอย่างในธรรมวินัยนี้ย่อมมีได้ด้วยติณวัตถารกะอย่างนี้

สาราณียธรรม ๖

{๖๕} [๕๔] ดูก่อนอานนท์ ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันนี้มี ๖ ประการ ๖ ประการคืออะไรบ้าง๑. ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าไปตั้งกายกรรมประกอบด้วยเมตตาในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายทั้งต่อหน้าและลับหลัง ธรรมข้อนี้เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน๒. อีกประการหนื่ง อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าไปตั้งวจีกรรมประกอบด้วยเมตตาในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายทั้งต่อหน้าและลับหลัง ธรรมข้อนี้เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อ ความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน๓. อีกประการหนึ่ง อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าไปตั้งมโนกรรมประกอบด้วยเมตตาในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายทั้งต่อหน้า

และลับหลัง ธรรมข้อนี้เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

๔. อีกประการหนึ่ง อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่หวงกันลาภอันประกอบด้วยธรรม ได้มาแล้วโดยธรรม โดยที่สุดแม้เพียงอาหารในบาตร ไว้บริโภค แบ่งปันกันฉันกับเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้มีศีลทั้งหลาย ธรรมข้อนี้เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน๕. อีกประการหนึ่ง อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ถึงความเป็นผู้มีศีล เสมอกันกับเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายทั้งต่อหน้าและลับหลัง ในศีลที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันกิเลสไม่จับต้อง เป็นไปเพื่อสมาธิ ธรรมข้อนี้ เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน๖. อีกประการหนึ่ง อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ถึงความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันกับเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายทั้งต่อหน้าและลับหลังในทิฏฐิอันประเสริฐ เป็นเครื่องนำสัตว์ออกจากทุกข์

นำไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้ทำตามคำสอน ธรรมข้อนี้เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

{๖๖} ดูก่อนอานนท์ ธรรม ๖ ประการเหล่านี้แลเป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ดูก่อนอานนท์ ถ้าพวกเธอจะพึงสมาทานประพฤติสาราณียธรรม ๖ ประการกันอยู่ พวกเธอก็จะยังเห็นทางว่ากล่าวกันได้ น้อยก็ตาม มากก็ตาม พอที่พวกเธอจะพึงอดกลั้นไว้ไม่ได้ละหรือ”ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้อนี้มิได้เป็นเช่นนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ เพราะฉะนั้นแล พวกเธอพึงสมาทานประพฤติ สาราณียธรรม ๖ ประการกันเถิด ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่พวกเธอตลอดกาลนาน”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ สามคามสูตรที่ ๔

๕. สุนักขัตตสูตร

ว่าด้วยพระสุนักขัตตลิจฉวีบุตร

ภาวะแห่งพระอรหัตตผล

{๖๗} [๕๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ในป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ก็สมัยนั้นแล ภิกษุมากรูปด้วยกันได้กราบทูลพยากรณ์พระอรหัตตผลในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พวกข้าพระองค์รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

{๖๘} พระสุนักขัตตลิจฉวีบุตรได้ทราบข่าวว่า “ภิกษุมากด้วยกันได้กราบทูลพยากรณ์พระอรหัตตผลในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘พวกข้าพระองค์ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้านั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ทราบข่าวว่า ‘ภิกษุมากด้วยกันได้กราบทูลพยากรณ์พระอรหัตตผลในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘พวกข้าพระองค์รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกภิกษุที่กราบทูลพยากรณ์พระอรหัตตผล ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าดังกล่าวนั้นได้กราบทูลพยากรณ์พระอรหัตตผลโดยชอบหรือ หรือว่าในจำนวนนี้มีภิกษุบางพวกได้กราบทูลพยากรณ์พระอรหัตตผลด้วยความสำคัญว่าได้บรรลุ”