๘. อุปักกิเลสสูตร เล่ม ๑๔

{๔๓๘} เมื่อท่านพระอนุรุทธะกล่าวแล้วอย่างนี้ ท่านพระอภิยกัจจานะได้กล่าวกะช่างไม้ปัญจกังคะดังนี้ว่า “ดูก่อนท่านกัจจานะ เป็นลาภของท่าน ท่านได้ดีแล้ว ที่ท่านละเหตุแห่งความสงสัยข้อนั้นได้ และที่เราทั้งสองได้ฟังธรรมบรรยายนี้แล”

จบ อนุรุทธสูตรที่ ๗

๘. อุปักกิเลสสูตร

ว่าด้วยการละอุปกิเลส

{๔๓๙} [๒๓๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารโฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี สมัยนั้นแล พวกภิกษุในพระนครโกสัมพีเกิดความบาดหมาง เกิดการทะเลาะ ถึงการวิวาทกัน พูดจาทิ่มแทงกันอยู่

{๔๔๐} ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ยืนเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกภิกษุในพระนครโกสัมพีนี้เกิดความบาดหมาง เกิดการทะเลาะ ถึงการวิวาทกัน พูดจาทิ่มแทงกันอยู่ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดอาศัยความอนุเคราะห์เสด็จเข้าไปยังที่อยู่ของภิกษุเหล่านั้นเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพ ต่อจากนั้น ได้เสด็จเข้าไปถึงที่อยู่ของภิกษุเหล่านั้น ครั้นแล้วได้ตรัสกะภิกษุเหล่านั้นดังนี้ว่า “อย่าเลย ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าบาดหมางกัน อย่าทะเลาะกัน อย่าแก่งแย่งกัน อย่าวิวาทกันเลย”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วอย่างนี้ ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นเจ้าของแห่งธรรมจงทรงพระกรุณารอก่อน ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงมีความขวนขวายน้อยประกอบสุขวิหารธรรมในปัจจุบันอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฏด้วยความบาดหมาง ด้วยการทะเลาะ ด้วยความแก่งแย่ง ด้วยการวิวาทกันนั้น พระพุทธเจ้าข้า”{๔๔๑} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะภิกษุเหล่านั้นเป็นคำรบที่ ๒ ดังนี้ว่า “อย่าเลย ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าบาดหมางกัน อย่าทะเลาะกัน อย่าแก่งแย่งกัน อย่าวิวาทกันเลย”

ภิกษุรูปนั้นก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้ายืนยันเป็นคำรบที่ ๒ ดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นเจ้าของแห่งธรรมจงทรงพระกรุณารอก่อน ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงมีความขวนขวายน้อยประกอบสุขวิหารธรรมในปัจจุบันอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฎด้วยความบาดหมาง ด้วยการทะเลาะ ด้วยความแก่งแย่ง ด้วยการวิวาทกันนั้น พระพุทธเจ้าข้า”{๔๔๒} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะภิกษุเหล่านั้นเป็นคำรบที่ ๓ ดังนี้ว่า “อย่าเลย ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าบาดหมางกัน อย่าทะเลาะกัน อย่าแก่งแย่งกัน อย่าวิวาทกันเลย”

ภิกษุรูปนั้นก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้ายืนยันเป็นคำรบที่ ๓ ดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นเจ้าของแห่งธรรมจงทรงพระกรุณารอก่อน ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงมีความขวนขวายน้อย ประกอบสุขวิหารธรรมในปัจจุบันอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฏด้วยความบาดหมาง ด้วยการทะเลาะ ด้วยความแก่งแย่ง ด้วยการวิวาทกันนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

พระคาถาสอนใจให้ระงับเวร

{๔๔๓} ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครโกสัมพีในเวลาเช้า ครั้นเสด็จกลับจากบิณฑบาตภายหลังเสวยพระกระยาหารแล้ว ทรงเก็บเสนาสนะ ทรงประทับยืนถือบาตรจีวรอยู่ ได้ตรัสพระคาถาดังนี้ว่า[๒๓๗] ภิกษุผู้มีเสียงดัง เป็นคนระดับเดียวกัน ที่จะได้สำคัญตัวว่าเป็นพาล ไม่มีเลยสักรูปเดียว ยิ่งเมื่อสงฆ์แตกกัน ก็ไม่ได้สำคัญถึงเหตุอื่น

พวกที่เป็นคนฉลาดก็หลงลืมตัว ช่างพูด เจ้าคารม ยื่นปากพูดไปตามที่ตนปรารถนา ไม่รู้ว่าความทะเลาะกันนั้นเป็นเหตุชักพาไปสู่ความไร้ยางอาย

ก็คนเหล่าใดจองเวรไว้ว่า ‘คนโน้นได้ด่าเรา คนโน้นได้ตีเรา คนโน้นได้ชนะเรา คนโน้นได้ลักสิ่งของของเราไป’ เวรของคนเหล่านั้นย่อมไม่ระงับได้

ส่วนคนเหล่าใดไม่จองเวรไว้ว่า ‘คนโน้นได้ด่าเรา คนโน้นได้ตีเรา คนโน้นได้ชนะเรา คนโน้นได้ลักสิ่งของของเราไป’ เวรของคนเหล่านั้นย่อมระงับได้

ไม่ว่าในกาลไหน ๆ เวรทั้งหลายในโลกนี้ย่อมไม่ระงับได้ด้วยการจองเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยการไม่จองเวร ข้อนี้เป็นธรรมดาที่มีมาเก่าแก่

ก็คนอื่น ๆ ย่อมไม่รู้หรอกว่า ‘พวกเรากำลังยับเยิน อยู่ ณ ท่ามกลางสงฆ์นี้’ ส่วนคนเหล่าใดในท่ามกลาง

สงฆ์นั้นรู้สึก เพราะความรู้สึกของคนเหล่านั้น การถกเถียงกันย่อมระงับไป

คนที่เขาบั่นกระดูก ผลาญชีวิต ลักทรัพย์คือโคและม้า ถึงช่วงชิงแว่นแคว้นกัน ก็ยังคบหาสมาคมกันได้ เหตุไฉนพวกเธอจึงคบหาสมาคมกันไม่ได้เล่า

ถ้าบุคคลพึงได้ผู้มีปัญญา ไปด้วยกันได้ เป็นนักปราชญ์ คอยช่วยเหลือกัน มาเป็นสหาย ก็พึงกำจัดอันตรายทั้งปวงเสีย มีสติพอใจเที่ยวไปกับสหายนั้นเถิด

ถ้าไม่ได้ผู้มีปัญญา ที่ไปด้วยกันได้ เป็นนักปราชญ์คอยช่วยเหลือกัน มาเป็นสหาย ก็พึงเที่ยวไปคนเดียวดุจพระราชาทรงสละแว่นแคว้นคือราชอาณาจักรเที่ยว ไปพระองค์เดียว และดุจช้างมาตังคะละโขลงเที่ยวไปในป่าแต่ลำพังฉะนั้นการเที่ยวไปคนเดียวดีกว่า เพราะความเป็นสหายไม่มีในคนพาล พึงเที่ยวไปคนเดียว และไม่พึงทำบาปดุจช้างมาตังคะมีความขวนขวายน้อยเที่ยวไปในป่าแต่ลำพังฉะนั้น

เสด็จเยี่ยมพระภคุที่พาลกโลณการคาม

{๔๔๔} [๒๓๘] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนตรัสพระคาถาเหล่านี้ แล้วเสด็จพระดำเนินไปทางบ้านพาลกโลณการคาม ก็สมัยนั้น ท่านพระภคุพักอยู่ที่บ้านพาลกโลณการคาม ท่านได้แลเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้ากำลังเสด็จพระดำเนินมาแต่ไกลทีเดียวครั้นแล้วได้จัดเตรียมที่ประทับและนํ้าล้างพระบาทไว้

พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่จัดไว้ แล้วให้ล้างพระบาทยุคล ฝ่ายท่านพระภคุถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระภคุผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เธอยังพอทนได้อยู่หรือ ยังพอให้อัตภาพไปได้อยู่หรือ เธอไม่ลำบากด้วยอาหารบิณฑบาตหรือ’

ท่านพระภคุกราบทูลว่า ‘ยังพอทนได้อยู่ พระพุทธเจ้าข้า ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่ พระพุทธเจ้าข้า และข้าพระองค์ก็ไม่ลำบากด้วยอาหารบิณฑบาต พระพุทธเจ้าข้า’

ต่อจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงท่านพระภคุให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริง ด้วยธรรมีกถา แล้วเสด็จลุกจากที่ประทับ เสด็จพระดำเนินไปทางปราจีนวังสทายวัน

เสด็จเยี่ยมพระอนุรุทธะที่ปราจีนวังสทายวัน

{๔๔๕} ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมพิละพักอยู่ที่ปราจีนวังสทายวัน คนเฝ้าสวนได้แลเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกลทีเดียว ครั้นแล้วได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ดูก่อนพระสมณะ ท่านอย่าได้เข้ามายังสวนนี้ ในสวนนี้มีกุลบุตรอยู่ ๓ ท่าน ต่างกำลังมุ่งประโยชน์ของตนอยู่ ท่านอย่าได้ทำความไม่สำราญแก่พวกเขาเลย’ท่านพระอนุรุทธะได้ยินเสียงคนเฝ้าสวนกำลังโต้ตอบกับพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงได้บอกคนเฝ้าสวนว่า ‘นายทายบาล ท่านอย่าห้ามพระผู้มีพระภาคเจ้าเลย พระองค์ทรงเป็นศาสดาของพวกเรา เสด็จมาถึงแล้วโดยลำดับ”

[๒๓๙] ลำดับนั้น ท่านพระอนุรุทธะเข้าไปหาท่านพระนันทิยะและท่านพระกิมพิละถึงที่พัก ครั้นแล้วได้แจ้งความข้อนี้แก่ท่านทั้งสองว่า “จงรีบออก

ไปเถิดพวกท่าน จงรีบออกไปเถิดพวกท่าน พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นศาสดา ของพวกเราเสด็จมาถึงแล้วโดยลำดับ”

ต่อจากนั้น ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมพิละ พากันลุกขึ้นต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้า รูปหนึ่งรับบาตรจีวรของพระผู้มีพระภาคเจ้า รูปหนึ่งปูอาสนะ รูปหนึ่งตั้งนํ้าล้างพระบาท พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเหนือพระพุทธอาสน์ที่จัดไว้ ครั้นแล้วให้ล้างพระบาทยุคล ท่านเหล่านั้นก็ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง{๔๔๖} ท่านพระอนุรุทธะนั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสถามว่า “ดูก่อนพวกอนุรุทธะ พวกเธอยังพอทนได้อยู่หรือ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่หรือ พวกเธอไม่ลำบากด้วยอาหารบิณฑบาตหรือ”

พวกท่านพระอนุรุทธะกราบทูลว่า “ยังพอทนได้อยู่ พระพุทธเจ้าข้า ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่ พระพุทธเจ้าข้า และพวกข้าพระองค์ไม่ลำบาก ด้วยอาหารบิณฑบาตพระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอนุรุทธะ ก็พวกเธอยังพร้อมเพรียงกัน ยังปรองดองกัน ไม่วิวาทกัน เป็นดุจน้ำนมกับน้ำ มองดูกันด้วยสายตารักกันอยู่หรือ”

“ข้าพระองค์ยังพร้อมเพรียงกัน ยังปรองดองกัน ไม่วิวาทกัน เป็นดุจน้ำนมกับน้ำ มองดูกันด้วยสายตารักกันอยู่โดยส่วนเดียว พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอนุรุทธะ พวกเธอพร้อมเพรียงกัน ปรองดองกัน ไม่วิวาทกัน เป็นดุจน้ำนมกับนํ้า มองดูกันด้วยสายตารักกันอยู่ด้วยวิธีอย่างไรเล่า”

วิธีอยู่ด้วยกันให้เป็นผาสุก

{๔๔๗} พระอนุรุทธะกราบทูลว่า “ขอประทานวโรกาส พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เราได้อยู่ร่วมกับเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เห็นปานนี้’ ข้าพระองค์นั้นได้เข้าไปตั้ง เมตตากายกรรม เมตตาวจีกรรม เมตตามโนกรรมไว้ในท่านเหล่านี้ทั้งต่อ

หน้าและลับหลัง ข้าพระองค์นั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอเราพึงวางจิต ของตนให้เป็นไปตามอำนาจจิตของท่านเหล่านี้เท่านั้น’ ดังนี้แล้ววางจิตของ ตนให้เป็นไปตามอำนาจจิตของท่านเหล่านี้แหละ ก็พวกข้าพระองค์จะต่างก็ แต่กายเท่านั้น แต่จิตเป็นเหมือนดวงเดียวกัน พระพุทธเจ้าข้า”

{๔๔๘} ฝ่ายท่านพระนันทิยะและท่านพระกิมพิละก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์ก็มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เราได้อยู่ร่วมกับเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เห็นปานนี้’ ข้าพระองค์นั้นได้เข้าไปตั้งเมตตากายกรรม เมตตาวจีกรรม เมตตามโนกรรมไว้ในท่านเหล่านี้ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ข้าพระองค์นั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ไฉนหนอ เราพึงวางจิตของตนให้เป็นไปตามอำนาจจิตของท่านเหล่านี้เท่านั้น’ ดังนี้แล้ววางจิตของตนให้เป็นไปตามอำนาจจิตของท่านเหล่านี้แหละ ก็พวกข้าพระองค์จะต่างกันก็แต่กายเท่านั้น แต่จิตเป็นเหมือนดวงเดียวกัน พระพุทธเจ้าข้า พวกข้าพระองค์เป็นผู้พร้อมเพรียงกัน ปรองดองกัน ไม่วิวาทกัน เป็นดุจนํ้านมกับนํ้า มองดูกันด้วยสายตารักกันอยู่ด้วยวิธีอย่างนี้แลพระพุทธเจ้าข้า”{๔๔๙} [๒๔๐] “สาธุ สาธุ อนุรุทธะ ก็พวกเธอเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่กันหรือ”

“พวกข้าพระองค์เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่โดยส่วนเดียวอยู่กัน พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอนุรุทธะ ก็พวกเธอเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ด้วยวิธีอย่างไรเล่า”

วิธีอยู่แบบไม่ประมาท

{๔๕๐} พระอนุรุทธะกราบทูลว่า “ขอประทานวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า บรรดาพวกข้าพระองค์ รูปใดบิณฑบาตกลับจากหมู่บ้านก่อน รูปนั้นก็ปูอาสนะ

ตั้งนํ้าฉันนํ้าใช้และกระโถนไว้ รูปใดบิณฑบาตกลับจากหมู่บ้านทีหลัง ถ้ามีอาหารที่ฉันแล้วเหลืออยู่ ถ้าต้องการก็ฉัน ถ้าไม่ต้องการก็เททิ้งในที่ปราศจากของสดเขียว หรือล้างเสียในนํ้าที่ไม่มีตัวสัตว์ รูปนั้นก็จะเก็บถอนอาสนะ เก็บนํ้าฉันนํ้าใช้ ล้างกระโถนเก็บกวาดโรงฉัน รูปใดเห็นหม้อนํ้าฉัน หม้อน้ำใช้หรือหม้อนํ้าในวัจกุฎีว่างเปล่า รูปนั้นก็ตักนํ้าตั้งไว้ ถ้ารูปนั้นไม่สามารถ พวกข้าพระองค์ก็กวักมือเรียกเพื่อนมาแล้วช่วยกันตักยกเข้าไปตั้งไว้ แต่พวกข้าพระองค์จะไม่ปริปากว่าเพราะข้อนั้นเป็นเหตุเลย และพวกข้าพระองค์นั่งประชุมกันด้วยธรรมีกถาตลอดคืนยันรุ่งทุก ๆ ๕ วัน พวกข้าพระองค์เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีจิตมุ่งพระนิพพาน ด้วยวิธีอย่างนี้แลพระพุทธเจ้าข้า”

อุปกิเลส ๑๑ อย่าง

{๔๕๑} [๒๔๑] “สาธุ สาธุ อนุรุทธะ ก็ญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ที่พวกเธอผู้ไม่ประมาทมีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่อย่างนี้ ได้บรรลุเป็นผาสุวิหารธรรมกันแล้ว มีบ้างไหมเล่า”

“ขอประทานวโรกาส พระพุทธเจ้าข้า พวกข้าพระองค์ผู้ไม่ประมาทมีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำโอภาสและการเห็นรูปได้เท่านั้นก็แต่ว่าไม่ช้าเท่าไร โอภาสและการเห็นรูปนั้นของพวกข้าพระองค์ก็หายไป พวกข้าพระองค์จึงไม่แทงตลอดนิมิตนั้น”

(๑) วิจิกิจฉา

{๔๕๒} “ดูก่อนอนุรุทธะ พวกเธอต้องแทงตลอดนิมิตนั้นได้แล แม้เราเองก็เคยประสบมาแล้ว คือ เมื่อก่อนตรัสรู้ ยังไม่รู้เองด้วยปัญญาอันยิ่ง ขณะที่ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ก็จำโอภาสและการเห็นรูปนิมิตได้เหมือนกัน ก็แต่ว่าไม่ช้าเท่าไรโอภาสและการเห็นรูปนิมิตนั้นของเราก็หายไป เราจึงมีความดำริดังนี้

ว่า ‘อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้โอภาสและการเห็นรูปนิมิตของเราหายไป’ ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความเข้าใจดังนี้ว่า ‘วิจิกิจฉาเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็แลเพราะวิจิกิจฉาเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป เราจักทำให้วิจิกิจฉาไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

(๒) อมนสิการ

{๔๕๓} ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นแลไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำโอภาสและการเห็นรูปนิมิตได้ แต่ไม่ช้าเท่าไรโอภาสและการเห็นรูปนิมิตนั้นของเราก็หายไป เราจึงมีความดำริดังนี้ว่า ‘อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้โอภาสและการเห็นรูปนิมิตของเราหายไป’ ดูก่อนอนุรทธะ เรานั้นได้มีความเข้าใจดังนี้ว่า ‘อมนสิการเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะอมนสิการ เป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป เราจักทำให้วิจิกิจฉาและอมนสิการไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

(๓) ถีนมิทธะ

{๔๕๔} ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นไม่ประมาท ... ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความเข้าใจดังนี้ว่า ‘ถีนมิทธะเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะถีนมิทธะเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป เราจักทำให้วิจิกิจฉา อมนสิการ และถีนมิทธะไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

(๔) ความหวาดเสียว

{๔๕๕} ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นไม่ประมาท ... ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความเข้าใจดังนี้ว่า ‘ความหวาดเสียวเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะความหวาดเสียวเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป ดูก่อนอนุรุทธะ เปรียบเหมือนบุรุษผู้เดินทางไกล มีคนปองร้ายเขาโผล่ขึ้นที่สองข้างทาง เขาจึงเกิดความหวาดเสียวเพราะถูกคน

ปองร้ายนั้นเป็นเหตุ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล อนุรุทธะ ความหวาดเสียวเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะความหวาดเสียวเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป เราจักทำให้วิจิกิจฉา อมนสิการ ถีนมิทธะ และความหวาดเสียว ไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

(๕) ความปลาบปลื้ม

{๔๕๖} ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นไม่ประมาท ... ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความเข้าใจดังนี้ว่า ‘ความปลาบปลื้มเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะความปลาบปลื้มเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป ดูก่อนอนุรุทธะ เปรียบเหมือนบุรุษแสวงหาขุมทรัพย์แห่งหนึ่งอยู่ แต่พบขุมทรัพย์ถึง ๕ แห่งในคราวเดียวกัน เขาจึงเกิดความปลาบปลื้มเพราะพบขุมทรัพย์ถึง ๕ แห่งนั้นเป็นเหตุ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล อนุรุทธะ ความปลาบปลื้มเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะความปลาบปลื้มเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป เราจักทำให้วิจิกิจฉา อมนสิการ ถีนมิทธะ ความหวาดเสียว และความปลาบปลื้ม ไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

(๖) ความหยาบ

{๔๕๗} ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นไม่ประมาท ... ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความเข้าใจดังนี้ว่า ‘ความหยาบเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะความหยาบเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป เราจักทำให้วิจิกิจฉา อมนสิการ ถีนมิทธะ ความหวาดเสียว ความปลาบปลื้ม และความหยาบ ไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

(๗) ความเพียรที่บำเพ็ญเกินไป

{๔๕๘} ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นไม่ประมาท ... ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความเข้าใจดังนี้ว่า ‘ความเพียรที่บำเพ็ญเกินไปเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะ

ความเพียรที่บำเพ็ญเกินไปเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป ดูก่อนอนุรุทธะ เปรียบเหมือนบุรุษเอามือทั้งสองจับนกคุ่มไว้แน่น นกคุ่มนั้นต้องถึงความตายในมือนั้นเอง ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล อนุรุทธะ ความเพียรที่บำเพ็ญเกินไปเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะความเพียรที่บำเพ็ญเกินไปเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไปเราจักทำให้วิจิกิจฉา อมนสิการ ถีนมิทธะ ความหวาดเสียว ความปลาบปลื้ม ความหยาบ และความเพียรที่บำเพ็ญเกินไปไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

(๘) ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป

{๔๕๙} ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นไม่ประมาท ... ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความเข้าใจดังนี้ว่า ‘ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป ดูก่อนอนุรุทธะ เปรียบเหมือนบุรุษจับนกคุ่มหลวมๆ นกคุ่มนั้นย่อมบินไปจากมือเขาได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล อนุรุทธะ ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้วโอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป เราจักทำให้วิจิกิจฉา อมนสิการ ถีนมิทธะ ความหวาดเสียว ความหยาบ ความเพียรที่ปรารภเกินไปและความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

(๙) ความอยากได้

{๔๖๐} ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นไม่ประมาท ... ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความเข้าใจดังนี้ว่า ‘ความอยากได้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะความอยากได้เป็นเหตุสมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป เราจักทำให้วิจิกิจฉา อมนสิการ ถีนมิทธะ ความหวาดเสียว

ความปลาบปลื้ม ความหยาบ ความเพียรที่ปรารภเกินไป ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป และความอยากได้ ไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’

(๑๐) นานัตตสัญญา

{๔๖๑} ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นไม่ประมาท ... ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความเข้าใจดังนี้ว่า ‘นานัตตสัญญาเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะนานัตตสัญญาเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป เรานั้นจักทำให้วิจิกิจฉา อมนสิการ ถีนมิทธะ ความหวาดเสียว ความปลาบปลื้ม ความหยาบ ความเพียรที่บำเพ็ญเกินไป ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป ความอยากได้ และนานัตตสัญญา ไม่เกิดขึ้น แก่เราอีก’

(๑๑) การเพ่งรูปนิมิตจนเกินไป

{๔๖๒} ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำโอภาสและการเห็นรูปได้ ก็แต่ว่าไม่ช้าเท่าไร แสงสว่างและการเห็นรูปนิมิตนั้นของเราก็หายไป เราจึงมีความดำริดังนี้ว่า ‘อะไรหนอแล เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้โอภาสและการเห็นรูปนิมิตของเราหายไป’ ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความเข้าใจดังนี้ว่า ‘การเพ่งรูปนิมิตจนเกินไปเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็เพราะการเพ่งรูปนิมิตจนเกินไปเป็นเหตุ สมาธิของเราจึงเคลื่อนไป เมื่อสมาธิเคลื่อนไปแล้ว โอภาสและการเห็นรูปนิมิตจึงหายไป เราจักทำให้วิจิกิจฉา อมนสิการ ถีนมิทธะ ความหวาดเสียว ความปลาบปลื้ม ความหยาบ ความเพียรที่บำเพ็ญเกินไป ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป ความอยากได้ นานัตตสัญญา และการเพ่งรูปนิมิตเกินไปไม่เกิดขึ้นแก่เราอีก’{๔๖๓} [๒๔๒] ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นแลรู้ว่า ‘วิจิกิจฉาเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงละวิจิกิจฉาตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองเสียได้ รู้ว่าอมนสิการเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงละอมนสิการตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองเสียได้

รู้ว่าถีนมิทธะเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงละถีนมิทธะตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองเสียได้ รู้ว่าความหวาดเสียวเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงละความหวาดเสียวตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองเสียได้ รู้ว่าความปลาบปลื้มเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงละความปลาบปลื้มตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองนั้นเสียได้ รู้ว่าความหยาบเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงละความหยาบตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองเสียได้ รู้ว่าความเพียรที่บำเพ็ญเกินไปเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงละความเพียรที่บำเพ็ญเกินไปตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองเสียได้ รู้ว่าความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงละความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองเสียได้

รู้ว่าความอยากได้เป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงละความอยากได้ตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองเสียได้ รู้ว่านานัตตสัญญาเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงละนานัตตสัญญาตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองเสียได้ รู้ว่าการเพ่งรูปนิมิตเกินไปเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงละการเพ่งรูปนิมิตเกินไปตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองเสียได้{๔๖๔} [๒๔๓] ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำโอภาสได้อย่างเดียว แต่ไม่เห็นรูปนิมิต เห็นรูปนิมิตอย่างเดียว แต่จำแสงสว่างไม่ได้ตลอดกลางคืนบ้าง ตลอดกลางวันบ้าง ตลอดทั้งกลางคืนและกลางวันบ้าง เรานั้นจึงมีความดำริดังนี้ว่า ‘อะไรหนอแลเป็นเหตุ

เป็นปัจจัยให้เราจำนิมิตได้อย่างเดียว แต่ไม่เห็นรูปนิมิต เห็นรูปนิมิตอย่างเดียว แต่จำโอภาสไม่ได้ ตลอดกลางคืนบ้าง ตลอดกลางวันบ้าง ตลอดทั้งกลางคืนและกลางวันบ้าง ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความรู้ดังนี้ว่า ‘สมัยใด เราไม่ใส่ใจรูปนิมิต ใส่ใจแต่โอภาสนิมิต สมัยนั้น เราย่อมจำโอภาสได้อย่างเดียว แต่ไม่เห็นรูปนิมิต แต่ว่าสมัยใด เราไม่ใส่ใจโอภาสนิมิต ใส่ใจแต่รูปนิมิต สมัยนั้น เราย่อมเห็นรูปนิมิตอย่างเดียว แต่จำโอภาสไม่ได้ ตลอดกลางคืนบ้าง ตลอดกลางวันบ้าง ตลอดทั้งกลางคืนและกลางวันบ้าง

สมาธิภาวนา ๓ อย่าง

{๔๖๕} ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำโอภาสได้เพียงนิดหน่อย เห็นรูปนิมิตได้นิดหน่อย และจำโอภาสได้อย่างหาประมาณมิได้ เห็นรูปนิมิตได้อย่างหาประมาณมิได้ ตลอดกลางคืนบ้าง ตลอดกลางวันบ้าง ตลอดทั้งกลางคืนและกลางวันบ้าง เรานั้นจึงมีความดำริดังนี้ว่า ‘อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้เราจำโอภาสได้เพียงนิดหน่อย เห็นรูปนิมิตได้นิดหน่อย และจำโอภาสได้อย่างหาประมาณมิได้ เห็นรูปนิมิตได้อย่างหาประมาณมิได้ ตลอดกลางคืนบ้าง ตลอดกลางวันบ้าง ตลอดทั้งกลางคืนและกลางวันบ้าง ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้มีความรู้ดังนี้ว่า ‘สมัยใด สมาธิของเรามีนิดหน่อย

สมัยนั้น จักษุทิพย์ของเราก็มีนิดหน่อย ก็ด้วยจักษุทิพย์นิดหน่อย เรานั้นจึงจำโอภาสได้เพียงนิดหน่อย และเห็นรูปนิมิต ได้นิดหน่อย แต่ว่าสมัยใด สมาธิของเราหาประมาณมิได้ สมัยนั้น จักษุทิพย์ของเราก็หาประมาณมิได้ ด้วยจักษุทิพย์ที่หาประมาณมิได้ เรานั้นจึงจำโอภาสหาประมาณมิได้ และเห็นรูปนิมิตหาประมาณมิได้ ตลอดกลางคืนบ้าง ตลอดกลางวันบ้าง ตลอดทั้งกลางคืนและกลางวันบ้าง[๒๔๔] ดูก่อนอนุรุทธะ เพราะเรารู้ดังนี้ว่า ‘วิจิกิจฉาเป็นเครื่องเกาะจิต ให้เศร้าหมอง’ จึงเป็นอันละวิจิกิจฉาตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองได้แล้ว เพราะรู้ว่า ‘อมนสิการเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง’ จึงเป็นอันละอมนสิการตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองได้แล้ว

เพราะรู้ว่า ‘ถีนมิทธะเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง’ จึงเป็นอันละถีนมิทธะตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองได้แล้ว เพราะรู้ว่า ‘ความหวาดเสียวเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง’ จึงเป็นอันละความหวาดเสียวตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองได้แล้ว เพราะรู้ว่า ‘ความปลาบปลื้มเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง’ จึงเป็นอันละความปลาบปลื้มตัวเกาะจิตให้ เศร้าหมองได้แล้ว เพราะรู้ว่า ‘ความหยาบเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงเป็นอันละความหยาบตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองได้แล้ว เพราะรู้ว่า ‘ความ

เพียรที่บำเพ็ญเกินไปเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง’ จึงเป็นอันละความเพียรที่บำเพ็ญเกินไปตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองได้แล้ว เพราะรู้ว่า ‘ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง’ จึงเป็นอันละความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองได้แล้ว เพราะรู้ว่า ‘ความอยากได้เป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง’ จึงเป็นอันละความอยากได้ตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองได้แล้ว เพราะรู้ว่านานัตตสัญญาเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง’ จึงเป็นอันละนานัตตสัญญาตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองได้แล้ว เพราะรู้ว่าการเพ่งรูปนิมิตเกินไปเป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง’ จึงเป็นอันละการเพ่งรูปนิมิตเกินไปตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองได้แล้ว{๔๖๖} [๒๔๕] เรานั้นจึงได้มีความรู้ดังนี้ว่า ‘เครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมองนั้น ๆ ของเราเราได้ละแล้ว ดังนั้น เราจึงเจริญสมาธิโดย ๓ วิธีได้ในบัดนี้’

ดูก่อนอนุรุทธะ เรานั้นได้เจริญสมาธิที่มีวิตกมีวิจารบ้าง ได้เจริญสมาธิที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารบ้าง ได้เจริญสมาธิที่มีปีติบ้าง ได้เจริญสมาธิที่ไม่มีปีติบ้าง ได้เจริญสมาธิที่ประกอบด้วยสุขบ้าง ได้เจริญสมาธิที่ประกอบด้วยอุเบกขาบ้าง

ดูก่อนอนุรุทธะ เพราะสมาธิชนิดที่มีวิตกมีวิจารบ้าง ชนิดที่ไม่มีวิตกมีแต่วิจารบ้าง ชนิดที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารบ้าง ชนิดที่มีปีติบ้าง ชนิดที่ไม่มีปีติบ้าง ชนิดที่ประกอบด้วยสุขบ้าง ชนิดที่ประกอบด้วยอุเบกขาบ้าง เป็นอันเราเจริญแล้ว ฉะนั้น ความรู้ความเห็นจึงได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ความเกิดใหม่ย่อมไม่มีอีก”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระภาษิตแล้ว ท่านพระอนุรุทธะได้ยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล

จบ อุปักกิเลสสูตรที่ ๘

๙. พาลปัณฑิตสูตร

ว่าด้วยลักษณะคนพาลและบัณฑิต

{๔๖๗} [๒๔๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสแล้ว

ลักษณะคนพาล

{๔๖๘} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลักษณะพาล เครื่องหมายพาล ความประพฤติแบบพาลของคนพาลนี้มี ๓ อย่าง ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ คนพาลในโลกนี้ชอบคิดเรื่องชั่ว ๑ ชอบพูดคำชั่ว ๑ ชอบทำกรรมชั่ว ๑ ถ้าคนพาลจักไม่เป็นคนชอบคิดเรื่องชั่ว ชอบพูดคำชั่ว ชอบทำกรรมชั่วแล้ว บัณฑิตจะพึงรู้จักเขาได้อย่างไรว่า ‘ผู้นี้เป็นคนพาล ไม่ใช่คนดี’ แต่เพราะคนพาลเป็นคนชอบคิดเรื่องชั่ว ชอบพูดคำชั่ว ชอบทำกรรมชั่วฉะนั้น พวกบัณฑิตจึงรู้จักเขาว่า ‘ผู้นี้เป็นคนพาล ไม่ใช่คนดี’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นแลย่อมเสวยทุกข์โทมนัส ๓ ประการในปัจจุบัน คือ{๔๖๙} ประการที่ ๑ ภิกษุทั้งหลาย

ถ้าคนพาลนั่งอยู่ในที่ประชุมก็ดี ในตรอกก็ดี ที่ทางสามแยกก็ดี ที่นั้น ๆ ผู้คนก็จะพูดถ้อยคำที่เกี่ยวเนื่องที่เหมาะแก่การกระทำเป็นต้นนั้นของเขา ถ้าคนพาลมักเป็นผู้ทำปาณาติบาต มักทำอทินนาทาน มักทำกาเมสุมิจฉาจาร มักพูดเท็จ มักดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ในเพราะถ้อยคำที่เกี่ยวเนื่องที่เหมาะแก่การกระทำเป็นต้นนั้นของเขาซึ่งผู้คนพูดกันนั้นแล คนพาลจะมีความรู้สึกอย่างนี้ว่า ‘เรื่องเหล่านั้นมีอยู่ในเรา และเราก็ปรากฏในเรื่องเหล่านั้นด้วย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลย่อมเสวยทุกข์โทมนัสประการที่ ๑ นี้ในปัจจุบัน