๗. อนุรุทธสูตร เล่ม ๑๔

ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วเอาไม้แห้งเกราะมาทำไม้สีไฟสีกันไป เขาก็สามารถจะได้ไฟ นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาสามารถได้ไฟโดยวิธีแยบคาย ฉันใด ดูก่อนภูมิชะ ฉันนั้นเหมือนกันแล สมณะหรือพราหมณ์พวกที่มีความเห็นชอบ ... มีความตั้งใจมั่นชอบ แม้ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวัง... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง ... แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาสามารถบรรลุผลได้โดยอุบายแยบคาย{๔๑๙} ดูก่อนภูมิชะ ถ้าอุปมา ๔ ข้อนี้จะพึงแจ่มแจ้งแก่ชยเสนราชกุมารได้ ชยเสนราชกุมารก็จะพึงเลื่อมใสเธออย่างน่าอัศจรรย์ยิ่ง และเลื่อมใสแล้วก็จะ พึงแสดงอาการของบุคคลผู้เลื่อมใสต่อเธอ”

ท่านพระภูมิชะกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุปมา ๔ ข้อนี้ จักให้ข้าพระองค์ทำให้แจ่มแจ้งแก่ชยเสนราชกุมารได้แต่ที่ไหน เพราะอุปมาที่น่าอัศจรรย์ ข้าพระองค์ไม่เคยได้สดับมาก่อนเหมือนที่ได้สดับต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าในบัดนี้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระภูมิชะได้ชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ภูมิชสูตรที่ ๖

๗. อนุรุทธสูตร

ว่าด้วยพระอนุรุทธเถระ

เรื่องเจโตวิมุตติและจิตตภาวนา

{๔๒๐} [๒๒๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ช่างไม้ชื่อปัญจกังคะเรียกบุรุษผู้หนึ่งมาสั่งว่า “มาเถิด พ่อคุณ พ่อจงเข้าไปหาท่านพระอนุรุทธะถึงที่อยู่ แล้วกราบเท้าท่านพระอนุรุทธะด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ช่างไม้ปัญจกังคะขอกราบเท้าท่านพระอนุรุทธะด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบเรียนอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านพระอนุรุทธะเป็นรูปที่ ๔ ได้โปรดรับนิมนต์ฉันอาหารของช่างไม้ปัญจกังคะในวันพรุ่งนี้ และขอท่านพระอนุรุทธะได้โปรดมาแต่เช้า ๆ เพราะช่างไม้ปัญจกังคะมีกิจมาก มีหน้าที่ด้วยราชการมาก”บุรุษนั้นรับคำแล้วได้เข้าไปหาพระอนุรุทธะถึงที่อยู่

ครั้นกราบท่านพระอนุรุทธะแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พอนั่งเรียบร้อยแล้วจึงกราบเรียนท่านพระอนุรุทธะดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ช่างไม้ปัญจกังคะขอกราบเท้าท่านพระอนุรุทธะด้วยเศียรเกล้าและสั่งความมาอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านพระอนุรุทธะเป็นรูปที่ ๔ ได้โปรดรับนิมนต์ฉันอาหารของช่างไม้ปัญจกังคะในวันพรุ่งนี้ และขอท่านพระอนุรุทธะได้โปรดมาแต่เช้า ๆ เพราะช่างไม้ปัญจกังคะมีกิจมากมีหน้าที่ด้วยราชการมาก” ท่านพระอนุรุทธะรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ{๔๒๑} [๒๓๐] ครั้งนั้นแล พอล่วงราตรีนั้นไป ท่านพระอนุรุทธะครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังที่อยู่อาศัยของช่างไม้ปัญจกังคะแต่ยังเวลาเช้า ครั้นแล้วนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ต่อจากนั้น ช่างไม้ปัญจกังคะถวายของเคี้ยวของฉันอันประณีตด้วยมือของตนแก่ท่านพระอนุรุทธะจนอิ่มหนำสำราญ พอเห็นท่านพระอนุรุทธะฉันเสร็จวางมือแล้ว จึงฉวยอาสนะต่ำที่หนึ่งมานั่งลง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พอนั่งเรียบร้อยแล้วได้เรียนถามท่านพระอนุรุทธะดังนี้ว่า

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอประทานโอกาสเถิด ภิกษุผู้เถระทั้งหลายมาหากระผมแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนคฤหบดี ท่านจงเจริญเจโตวิมุตติที่หาประมาณมิได้เถิด’ พระเถระบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนคฤหบดี ท่านจงเจริญเจโตวิมุตติที่เป็นมหัคคตะเถิด’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ธรรม ๒ ข้อนี้คือ เจโตวิมุตติที่หาประมาณมิได้และเจโตวิมุตติที่เป็นมหัคคตะ ต่างกันทั้งอรรถ และพยัญชนะ หรือว่ามีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น”ท่านพระอนุรุทธะกล่าวว่า “ดูก่อนคฤหบดี ถ้าอย่างนั้น ปัญหาในธรรม ๒ ข้อนี้จงแจ่มแจ้งกะท่านก่อน แต่นี้ไป ท่านจะได้มีความเข้าใจไม่ผิด”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมมีความเข้าใจอย่างนี้ว่า ธรรม ๒ ข้อนี้ คือ เจโตวิมุตติที่หาประมาณมิได้และเจโตวิมุตติที่เป็นมหัคคตะ มีเนื้อความเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น”

ความต่างกันแห่งอัปปมาณเจโตวิมุตติกับมหัคคตเจโตวิมุตติ

{๔๒๒} “ดูก่อนคฤหบดี ธรรม ๒ ข้อนี้ คือ เจโตวิมุตติที่หาประมาณมิได้และ เจโตวิมุตติที่เป็นมหัคคตะ ต่างกันทั้งอรรถและพยัญชนะ ท่านพึงทราบ ประการที่ต่างกันโดยปริยายดังต่อไปนี้

ดูก่อนคฤหบดี ก็เจโตวิมุตติที่หาประมาณมิได้เป็นไฉน

ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไป ตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ

ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ มีใจประกอบด้วยกรุณา... มีใจประกอบด้วยมุทิตา... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ดูก่อนคฤหบดี นี้เรียกว่าเจโตวิมุตติที่หาประมาณมิได้{๔๒๓} [๒๓๑] ดูก่อนคฤหบดี ก็เจโตวิมุตติที่เป็นมหัคคตะเป็นไฉน

ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดโคนไม้แห่งหนึ่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ นี้ก็เรียกว่าเจโตวิมุตติที่ เป็นมหัคคตะ และน้อมใจแผ่มหัคคตฌานครอบคลุมตลอดโคนไม้ ๒ แห่ง หรือ ๓ แห่ง เป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ นี้ก็เรียกว่าเจโตวิมุตติที่เป็นมหัคคตะ

ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดเขตหมู่บ้านแห่งหนึ่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ นี้ก็เรียกว่าเจโตวิมุตติ ที่เป็นมหัคคตะ และน้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดเขตหมู่บ้าน ๒ แห่งหรือ ๓ แห่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ นี้ก็เรียกว่าเจโตวิมุตติที่เป็นมหัคคตะ

ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดมหาอาณาจักรหนึ่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ นี้ก็เรียกว่าเจโตวิมุตติที่เป็นมหัคคตะ และน้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดมหาอาณาจักร ๒ แห่งหรือ ๓ แห่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ นี้ก็เรียกว่าเจโตวิมุตติที่เป็นมหัคคตะ

อนึ่ง ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดปฐพีซึ่งมีสมุทรเป็นที่สุดเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ นี้ก็เรียกว่า เจโตวิมุตติที่เป็นมหัคคตะ

ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงทราบประการที่ธรรม ๒ อย่างนี้ต่างกันทั้งอรรถ และพยัฌชนะโดยปริยายนี้แล

การเข้าถึงภพ ๔ อย่าง

{๔๒๔} [๒๓๒] ดูก่อนคฤหบดี การเข้าถึงภพนี้มี ๔ อย่าง การเข้าถึงภพ ๔ อย่าง คืออะไรบ้าง คือ

๑. ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้น้อมใจแผ่ไปสู่อารมณ์มีแสงสว่างเล็กน้อยอยู่ หลังจากมรณภาพไป เธอจึงเข้าถึง ความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นปริตตาภา

๒. บางรูปน้อมใจแผ่ไปสู่อารมณ์มีแสงสว่างหาประมาณมิได้อยู่ หลังจากมรณภาพไป เธอจึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นอัปปมาณาภา

๓. บางรูปน้อมใจแผ่ไปสู่อารมณ์มีแสงสว่างเศร้าหมองอยู่ หลังจากมรณภาพไป เธอจึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาสังกิลิฏฐาภา

๔. บางรูปน้อมใจแผ่ไปสู่อารมณ์มีแสงสว่างบริสุทธิ์อยู่ หลังจากมรณภาพไป เธอจึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาปริสุทธาภา

ดูก่อนคฤหบดี การเข้าถึงภพมี ๔ อย่างนี้แล

{๔๒๕} ดูก่อนคฤหบดี มีสมัยหนึ่งที่พวกเทวดามาชุมนุมกัน เทวดาเหล่านั้นย่อมปรากฏมีสีกายต่างกัน แต่ไม่ปรากฏมีรัศมีต่างกัน ดูก่อนคฤหบดีเปรียบ เหมือนบุรุษนำประทีปนํ้ามันหลายดวงเข้าไปยังเรือนหลังหนึ่ง ประทีปนํ้ามันเหล่านั้นปรากฏมีเปลวต่างกัน แต่มีแสงสว่างไม่ต่างกัน ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล มีสมัยหนึ่งที่พวกเทวดามาชุมนุมร่วมกัน เทวดาเหล่านั้นย่อมปรากฏมีสีกายต่างกัน แต่มีรัศมีไม่ต่างกัน{๔๒๖} ดูก่อนคฤหบดี มีสมัยหนึ่งที่พวกเทวดาแยกกันจากที่ประชุม เทวดาเหล่านั้น ย่อมปรากฏสีกายต่างกันและมีรัศมีต่างกัน ดูก่อนคฤหบดี

เปรียบเหมือนบุรุษนำประทีปนํ้ามันหลายดวงออกจากเรือนหลังนั้น ประทีปนํ้ามันเหล่านั้นปรากฏมีเปลวต่างกันและมีแสงสว่างต่างกัน ฉันใด ฉันนั้น เหมือนกันแล มีสมัยหนึ่งที่พวกเทวดาแยกกันจากที่ประชุม เทวดาเหล่านั้นย่อมปรากฏสีกายต่างกันและมีรัศมีต่างกัน

{๔๒๗} ดูก่อนคฤหบดี เทวดาเหล่านั้นย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้เลยว่า ‘สิ่งนี้ของพวกเราเที่ยง หรือว่ายั่งยืน หรือว่าแน่นอน แต่ว่าเทวดาเหล่านั้นย่อมอภิรมย์เฉพาะแดนที่ตนอยู่อาศัยนั้น ๆ ดูก่อนคฤหบดี เปรียบเหมือนแมลง ที่ติดไปกับหาบหรือตะกร้าย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘หาบหรือตะกร้านี้ ของพวกเราเที่ยง หรือว่ายั่งยืน หรือว่าแน่นอน แต่ว่าแมลงเหล่านั้นย่อมอภิรมย์เฉพาะแหล่งที่ตนอยู่อาศัยนั้น ๆ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล เทวดาเหล่านั้นย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้เลยว่า ‘สิ่งนี้ของพวกเราเที่ยง หรือว่ายั่งยืน หรือว่าแน่นอน แต่ว่าเทวดาเหล่านั้นย่อมอภิรมย์เฉพาะแดนที่ตนอยู่อาศัยนั้น ๆ”{๔๒๘} [๒๓๓] เมื่อท่านพระอนุรุทธะกล่าวแล้วอย่างนี้ ท่านพระอภิยกัจจานะได้กล่าวกะท่านพระอนุรุทธะดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระอนุรุทธะผู้เจริญ ที่ท่านพยากรณ์นั้นชอบแล้วละ แต่ในเรื่องนี้มีข้อที่กระผมจะพึงสอบถามให้ยิ่งขึ้นไป คือ พวกเทวดาที่มีรัศมีทั้งหมดนั้น เป็นผู้มีรัศมีเล็กน้อย หรือว่าในเทวดาเหล่านี้ มีเทวดาบางพวกที่มีรัศมีหาประมาณมิได้”

“ดูก่อนท่านกัจจานะ โดยหลักแห่งการอุบัติแล ในเทวดาเหล่านี้ เทวดาบางพวกที่มีรัศมีเล็กน้อยก็มี แต่เทวดาบางพวกที่มีรัศมีหาประมาณมิได้ก็มี”

“ข้าแต่ท่านพระอนุรุทธะผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยทำให้บรรดาเทวดาที่เข้าถึงหมู่เดียวกันแล้วเหล่านั้น บางพวกมีรัศมีเล็กน้อย แต่บางพวกมีรัศมีหาประมาณมิได้”

เหตุปัจจัยที่ทำให้เทวดามีรัศมีต่างกัน

{๔๒๙} “ดูก่อนท่านกัจจานะ ถ้าอย่างนั้น เราขอย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพอใจอย่างไร พึงตอบอย่างนั้น ดูก่อนท่านกัจจานะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดโคนไม้แห่งหนึ่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ กับภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดโคนไม้ ๒ แห่งหรือ ๓ แห่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ บรรดาจิตตภาวนาของภิกษุทั้งสองรูปนี้ จิตตภาวนาอย่างไหนเป็นมหัคคตะกว่ากัน”“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บรรดาจิตตภาวนาของภิกษุทั้งสองรูปนี้ จิตตภาวนาของภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดโคนไม้ ๒ แห่งหรือ ๓ แห่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่นี้ เป็นมหัคคตะกว่า”

{๔๓๐} “ดูก่อนท่านกัจจานะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดโคนไม้ ๒ แห่งหรือ ๓ แห่งเป็น ขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ กับภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอด เขตหมู่บ้านแห่งหนึ่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ บรรดาจิตตภาวนาของภิกษุทั้งสองรูปนี้ จิตตภาวนาอย่างไหนเป็นมหัคคตะกว่ากัน”“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บรรดาจิตตภาวนาของภิกษุทั้งสองรูปนี้ จิตตภาวนาของภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดเขตหมู่บ้านแห่งหนึ่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่นี้ เป็นมหัคคตะกว่า

{๔๓๑} “ดูก่อนท่านกัจจานะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดเขตหมู่บ้านแห่งหนึ่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ กับภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดเขตหมู่บ้าน ๒ แห่งหรือ ๓ แห่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ บรรดาจิตตภาวนาของภิกษุทั้งสองรูปนี้ จิตตภาวนาอย่างไหนเป็นมหัคคตะกว่ากัน”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บรรดาจิตตภาวนาของภิกษุทั้งสองรูปนี้ จิตตภาวนาของภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดเขตหมู่บ้าน ๒ แห่งหรือ ๓ แห่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่นี้ เป็นมหัคคตะกว่า”

{๔๓๒} “ดูก่อนท่านกัจจานะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดเขตหมู่บ้าน ๒ แห่งหรือ ๓ แห่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ กับภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดมหาอาณาจักรแห่งหนึ่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ บรรดาจิตตภาวนาของภิกษุทั้งสองรูปนี้ จิตตภาวนาอย่างไหนเป็นมหัคคตะกว่ากัน”“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บรรดาจิตตภาวนาของภิกษุทั้งสองรูปนี้ จิตตภาวนาของภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดมหาอาณาจักรแห่งหนึ่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่นี้ เป็นมหัคคตะกว่า”

{๔๓๓} “ดูก่อนท่านกัจจานะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดมหาอาณาจักรแห่งหนึ่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ กับภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดมหาอาณาจักร ๒ แห่งหรือ ๓ แห่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ บรรดาจิตตภาวนาของภิกษุทั้งสองรูปนี้ จิตตภาวนาอย่างไหนเป็นมหัคคตะกว่ากัน”“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บรรดาจิตตภาวนาของภิกษุทั้งสองรูปนี้ จิตตภาวนาของภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดมหาอาณาจักร ๒ แห่งหรือ ๓ แห่งเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่นี้ เป็นมหัคคตะกว่า”

{๔๓๔} “ดูก่อนท่านกัจจานะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดมหาอาณาจักร ๒ แห่งหรือ ๓ แห่ง เป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ กับภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดปฐพีซึ่งมีสมุทรเป็นที่สุดเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่ บรรดาจิตตภาวนาของภิกษุทั้งสองรูปนี้ จิตตภาวนาอย่างไหนเป็นมหัคคตะกว่ากัน”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บรรดาจิตตภาวนาของภิกษุทั้งสองรูปนี้ จิตตภาวนาของภิกษุรูปที่น้อมใจแผ่มหัคคตฌานไปครอบคลุมตลอดปฐพีซึ่งมีสมุทรเป็นที่สุดเป็นขอบเขตกสิณนิมิตอยู่นี้ เป็นมหัคคตะกว่า”

“ดูก่อนท่านกัจจานะ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้บรรดาเทวดาที่เข้าถึงหมู่เทวดาหมู่เดียวกันแล้วเหล่านั้น บางพวกมีรัศมีเล็กน้อย แต่บางพวกมีรัศมีหาประมาณมิได้”

{๔๓๕} [๒๓๔] “ข้าแต่ท่านพระอนุรุทธะผู้เจริญ ที่ท่านพยากรณ์นั้นชอบแล้วแต่ในเรื่องนี้ ยังมีข้อที่กระผมจะพึงสอบถามให้ยิ่งขึ้นไป คือ พวกเทวดาที่มีรัศมีนั้นทั้งหมดเป็นผู้มีรัศมีเศร้าหมอง หรือว่าในเทวดาเหล่านั้น มีบางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์”

“ดูก่อนท่านกัจจานะ โดยหลักแห่งการอุบัตินั้นแล ในเทวดาเหล่านั้นมีเทวดาบางพวกที่มีรัศมีเศร้าหมอง แต่บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์”

{๔๓๖} “ข้าแต่ท่านพระอนุรุทธะผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้บรรดาเทวดาที่เข้าถึงหมู่เทวดาหมู่เดียวกันแล้วเหล่านั้น บางพวกมีรัศมีเศร้าหมอง แต่บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์”

“ดูก่อนท่านกัจจานะ ถ้าอย่างนั้น เราจักเปรียบอุปมาแก่ท่าน เพราะมีวิญญูชนบางพวกในโลกนี้ย่อมทราบเนื้อความแห่งภาษิตได้ชัดเจนด้วยข้ออุปมา ดูก่อนท่านกัจจานะ เปรียบเหมือนเมื่อประทีปนํ้ามันสว่างอยู่ ทั้งนํ้ามันทั้งไส้ไม่บริสุทธิ์ ประทีปนํ้ามันนั้นย่อมสว่างแบบริบหรี่ ๆ เพราะทั้งน้ำมันทั้งไส้ไม่บริสุทธิ์ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้น้อมใจแผ่ไปสู่อารมณ์มีแสงสว่างเศร้าหมองอยู่ แม้ความชั่วหยาบทางกายของเธอก็ยังไม่ระงับด้วยดี แม้ถีนมิทธะ เธอก็ยังไม่ถอนด้วยดี แม้อุทธัจจกุกกุจจะเธอก็ยังไม่กำจัดด้วยดี เธอย่อมรุ่งเรืองแบบริบหรี่ ๆ เพราะแม้ความชั่วหยาบทางกายของเธอก็ยังไม่ระงับด้วยดี แม้ถีนมิทธะเธอก็ยังไม่ถอนด้วยดี แม้

อุทธัจจกุกกุจจะเธอก็ยังไม่กำจัดด้วยดี หลังจากมรณภาพไป เธอย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นปริตตาภา

ดูก่อนท่านกัจจานะ เปรียบเหมือนเมื่อประทีปนํ้ามันสว่างอยู่ ทั้งนํ้ามันทั้งไส้บริสุทธิ์ ประทีปนํ้ามันนั้นย่อมสว่างแบบไม่ริบหรี่ ๆ เพราะทั้งน้ำมันทั้งไส้บริสุทธิ์ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้น้อมใจแผ่ไปสู่อารมณ์มีแสงสว่างบริสุทธิ์อยู่ แม้ความชั่วหยาบทางกายของเธอก็ระงับด้วยดี ถีนมิทธะ เธอก็ถอนได้ด้วยดี อุทธัจจกุกกุจจะ เธอก็กำจัดได้ด้วยดี เธอย่อมรุ่งเรืองแบบไม่ริบหรี่ ๆ แม้ความชั่วหยาบทางกายของเธอก็ระงับด้วยดี ถีนมิทธะเธอก็ถอนได้ด้วยดี อุทธัจจกุกกุจจะเธอก็กำจัดได้ด้วยดี หลังจากมรณภาพไป เธอย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นปริสุทธาภาดูก่อนท่านกัจจานะ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้บรรดาเทวดาที่เข้าถึงหมู่เทวดาหมู่เดียวกันแล้วเหล่านั้น บางพวกมีรัศมีเศร้าหมอง บางพวกมีรัศมีบริสุทธิ์”

{๔๓๗} [๒๓๕] เมื่อท่านพระอนุรุทธะกล่าวแล้วอย่างนี้ ท่านพระอภิยกัจจานะได้กล่าวกะท่านพระอนุรุทธะดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระอนุรุทธะผู้เจริญ ที่ท่านพยากรณ์นั้นชอบแล้ว เพราะท่านมิได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราได้สดับมาแล้วอย่างนี้’ หรือว่า ‘ควรจะเป็นอย่างนี้’ แต่ท่านกล่าวว่า ‘เทวดาเหล่านั้นเป็นแม้อย่างนี้ เทวดาเหล่านั้นเป็นแม้ด้วยประการนี้’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระอนุรุทธะคงจะเคยอยู่ร่วม เคยเจรจาร่วม และเคยร่วมสนทนากับเทวดาเหล่านั้นเป็นแน่”“ดูก่อนท่านกัจจานะ ท่านกล่าววาจาที่ควรนำเข้าไปเกี่ยวข้องนี้ได้เหมาะแล เออก็ผมจักพยากรณ์แก่ท่าน ดูก่อนท่านกัจจานะ ผมเคยอยู่ร่วมเคยเจรจาร่วม และเคยร่วมสนทนากับเทวดาเหล่านั้นมานานแล”

{๔๓๘} เมื่อท่านพระอนุรุทธะกล่าวแล้วอย่างนี้ ท่านพระอภิยกัจจานะได้กล่าวกะช่างไม้ปัญจกังคะดังนี้ว่า “ดูก่อนท่านกัจจานะ เป็นลาภของท่าน ท่านได้ดีแล้ว ที่ท่านละเหตุแห่งความสงสัยข้อนั้นได้ และที่เราทั้งสองได้ฟังธรรมบรรยายนี้แล”

จบ อนุรุทธสูตรที่ ๗

๘. อุปักกิเลสสูตร

ว่าด้วยการละอุปกิเลส

{๔๓๙} [๒๓๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารโฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี สมัยนั้นแล พวกภิกษุในพระนครโกสัมพีเกิดความบาดหมาง เกิดการทะเลาะ ถึงการวิวาทกัน พูดจาทิ่มแทงกันอยู่

{๔๔๐} ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ยืนเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกภิกษุในพระนครโกสัมพีนี้เกิดความบาดหมาง เกิดการทะเลาะ ถึงการวิวาทกัน พูดจาทิ่มแทงกันอยู่ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดอาศัยความอนุเคราะห์เสด็จเข้าไปยังที่อยู่ของภิกษุเหล่านั้นเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพ ต่อจากนั้น ได้เสด็จเข้าไปถึงที่อยู่ของภิกษุเหล่านั้น ครั้นแล้วได้ตรัสกะภิกษุเหล่านั้นดังนี้ว่า “อย่าเลย ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าบาดหมางกัน อย่าทะเลาะกัน อย่าแก่งแย่งกัน อย่าวิวาทกันเลย”