๒. มหาสุญญตสูตร เล่ม ๑๔

บรรดามี ที่จะบรรลุสุญญตาสมาบัติอันบริสุทธิ์เยี่ยมยอดอยู่ ทั้งหมดนั้นก็จักบรรลุสุญญตาสมาบัติอันบริสุทธิ์เยี่ยมยอดนี้เองอยู่ สมณะหรือพราหม์ในบัดนี้บรรดามี ที่บรรลุสุญญตาสมาบัติอันบริสุทธิ์เยี่ยมยอดอยู่ ทั้งหมดนั้นย่อมบรรลุสุญญตาสมาบัติอันบริสุทธิ์เยี่ยมยอดนี้เองอยู่ ดูก่อนอานนท์ เพราะฉะนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้เถิดว่า ‘เราจักบรรลุสุญญตาสมาบัติอันบริสุทธิ์เยี่ยมยอดอยู่”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ จูฬสุญญตสูตรที่ ๑

๒. มหาสุญญตสูตร

ว่าด้วยสุญญตาสมาบัติ สูตรใหญ่

{๓๔๓} [๑๘๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครกบิลพัสดุ์ ครั้นเสด็จกลับจากบิณฑบาตหลังเสวยพระกระยาหารแล้วจึงเสด็จเข้าไปยังวิหารของเจ้ากาฬเขมกศากยะ เพื่อทรงพักผ่อนในเวลากลางวัน สมัยนั้นแล ในวิหารของเจ้ากาฬเขมกศากยะมีเสนาสนะที่เขาจัดไว้มากที่ด้วยกัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรเห็นเสนาสนะที่เขาจัดไว้มากที่ด้วยอันจึงมีพระดำริดังนี้ว่า ‘ในวิหารของเจ้ากาฬเขมกศากยะ เขาจัดเสนาสนะไว้มากที่ด้วยกัน ที่นี่มีภิกษุอยู่หลายรูปหรือหนอ”

{๓๔๔} [๑๘๖] สมัยนั้นแลท่านพระอานนท์กับภิกษุหลายรูปทำจีวรกรรมกันอยู่ในวิหารของเจ้าฆฏายศากยะ ครั้นในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่ทรงหลีกเร้นแล้วเสด็จเข้าไปยังวิหารของเจ้าฆฏายศากยะ แล้วประทับนั่ง ณ อาสนะที่เขาปูลาดไว้ ประทับนั่งเรียบร้อยแล้วจึงรับสั่งถามท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ ในวิหารของเจ้ากาฬเขมกศากยะ เขาจัดตั้งเสนาสนะไว้มากที่ด้วยกัน ที่นั่นมีภิกษุอยู่หลายรูปหรือ”

ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “อยู่กันหลายรูป พระพุทธเจ้าข้า สมัยอันเป็นจีวรกาลของพวกข้าพระองค์กำลังดำเนินอยู่ พระพุทธเจ้าข้า”

ความเป็นไปได้และไม่ได้

{๓๔๕} “ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้ชอบคลุกคลีกัน ยินดีในการคลุกคลีกัน ประกอบเนือง ๆ ซึ่งความชอบคลุกคลีกัน ชอบหมู่คณะ ยินดีหมู่คณะ เพลิดเพลินหมู่คณะ ย่อมไม่งามเลย ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้ชอบคลุกคลีกัน ยินดีในการคลุกคลีกัน ประกอบเนือง ๆ ซึ่งความชอบคลุกคลีกัน ชอบหมู่คณะ ยินดีหมู่คณะ เพลิดเพลินหมู่คณะนั้นหนอ ที่จักเป็นผู้ได้สุขเกิดแต่เนกขัมมะ สุขเกิดแต่ความสงัด สุขเกิดแต่ความเข้าไปสงบ สุขเกิดแต่ความตรัสรู้ ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก นั่นมิใช่ฐานะที่จะมีได้ ส่วนภิกษุผู้ปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง พึงหวังข้อนี้ได้ คือ จักเป็นผู้ได้สุขเกิดแต่เนกขัมมะ สุขเกิดแต่ความสงัด สุขเกิดแต่ความเข้าไปสงบ สุขเกิดแต่ความตรัสรู้ ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้ดูก่อนอานนท์ ข้อที่ภิกษุผู้ชอบคลุกคลีกัน ยินดีในการคลุกคลีกัน ประกอบเนือง ๆ ซึ่งความชอบคลุกคลีกัน ชอบหมู่คณะ ยินดีหมู่คณะ เพลิดเพลินหมู่คณะนั้นหนอ จักบรรลุเจโตวิมุตติที่น่าปรารถนาเพียงชั่วครั้งชั่วคราวหรือ

เจโตวิมุตติที่ไม่กำเริบมิใช่ชั่วครั้งชั่วคราวได้ นั่นมิใช่ฐานะที่จะมีได้ ส่วนข้อที่ภิกษุผู้ปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง พึงหวังข้อนี้ได้ คือ จักบรรลุเจโตวิมุตติที่น่าปรารถนาเพียงชั่วครั้งชั่วคราวหรือเจโตวิมุตติที่ไม่กำเริบมิใช่ชั่วครั้ง ชั่วคราวได้ นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้

ดูก่อนอานนท์ เรายังไม่พิจารณาเห็นรูปแม้สักรูปหนึ่งซึ่งเป็นที่ที่โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจะไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยินดีแล้ว เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นไปของรูปตามที่เขายินดีแล้ว

{๓๔๖} [๑๘๗] ดูก่อนอานนท์ ก็วิหารธรรมอันตถาคตตรัสในที่นั้น ๆ นี้ก็คือ ตถาคตบรรลุสุญญตาสมาบัติภายใน เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวงอยู่ ดูก่อนอานนท์ ถ้าภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหาอำมาตย์ เดียรถีย์ สาวกของเดียรถีย์เข้าไปหาตถาคตผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ในที่นั้น ๆ ตถาคตจะมีจิตน้อมไปในวิเวก โน้มไปในวิเวก โอนไปในวิเวก หลีกออกแล้ว ยินดียิ่งแล้วในเนกขัมมะ พรากไปจากธรรมเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะโดยประการทั้งปวง กระทำแต่ถ้อยคำที่กอปรด้วยการชักชวนให้ออกเท่านั้นในบริษัทนั้น ๆโดยแท้ ดูก่อนอานนท์ เพราะฉะนั้นแล ถ้าแม้ภิกษุจะหวังว่า ‘เราจะบรรลุสุญญตาสมาบัติภายในอยู่’ ภิกษุนั้นพึงดำรงจิตภายในให้แนบนิ่งอยู่ภายในเท่านั้นพึงทำจิตให้มีภาวะเป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งจิตภายในให้มั่นไว้เถิด

ว่าด้วยสัมปชานะ

{๓๔๗} [๑๘๘] ดูก่อนอานนท์ ก็ภิกษุจะดำรงจิตภายในให้แนบนิ่งอยู่ภายในเท่านั้น จะทำจิตให้มีภาวะเป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งจิตภายในให้มั่นไว้ได้อย่างไร

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่

๒. เข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไปมีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่

๓. มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้ เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่

๔. เข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าย่อมดำรงจิตภายในให้แนบนิ่งอยู่ภายในเท่านั้น ย่อมทำจิตให้มีภาวะเป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งจิตภายในให้มั่นไว้ได้

ภิกษุนั้นใส่ใจสุญญตาภายในอยู่ เมื่อเธอกำลังใส่ใจสุญญตาภายในอยู่จิตยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่ตั้งมั่น ยังไม่นึกน้อมไปในสุญญตาภายในเมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรากำลังใส่ใจสุญญตาภายในอยู่ จิตยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่ตั้งมั่น ยังไม่นึกน้อมไปในสุญญตาภายใน’ ด้วยอาการนี้แล จัดได้ว่าเธอเป็นผู้มีสัมปชัญญะในเรื่องสุญญตาภายในนั้นภิกษุนั้นใส่ใจสุญญตาภายนอกอยู่ ...

ภิกษุนั้นใส่ใจสุญญตาทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ ...

ภิกษุนั้นใส่ใจอาเนญชสมาบัติอยู่ เมื่อเธอกำลังใส่ใจอาเนญชสมาบัติอยู่จิตยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่ตั้งมั่น ยังไม่นึกน้อมไปในอาเนญชสมาบัติ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรากำลังใส่ใจ อาเนญชสมาบัติ จิตยังไม่แล่นไป ยังไม่เลื่อมใส ยังไม่ตั้งมั่น ยังไม่นึกน้อมไปในอาเนญชสมาบัติ’ ด้วยอาการนี้แล จัดได้ว่าเธอเป็นผู้มีสัมปชัญญะในเรื่องสมาบัตินั้น

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุนั้นพึงดำรงจิตภายในให้แนบนิ่งอยู่ภายใน ทำจิตให้มีภาวะเป็นธรรมเอกผุดขึ้น ตั้งจิตภายในให้มั่นไว้ในสมาธินิมิตข้างต้นนั้นแล เธอใส่ใจสุญญตาภายในอยู่ เมื่อเธอกำลังใส่ใจสุญญตาภายในอยู่ จิตย่อมแล่นไป ย่อมเลื่อมใส ย่อมตั้งมั่น และย่อมนึกน้อมไปในสุญญตาภายใน เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรากำลังใส่ใจสุญญตาภายในอยู่จิตย่อมแล่นไป ย่อมเลื่อมใส ย่อมตั้งมั่น และย่อมนึกน้อมไปในสุญญตาภายใน’ ด้วยอาการนี้แล จัดได้ว่าเธอมีสัมปชัญญะในเรื่องสุญญตาภายในนั้นภิกษุนั้นใส่ใจสุญญตาภายนอกอยู่ ...

ภิกษุนั้นใส่ใจสุญญตาทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ ...

ภิกษุนั้นใส่ใจอาเนญชสมาบัติอยู่ เมื่อเธอกำลังใส่ใจอาเนญชสมาบัติอยู่ จิตย่อมแล่นไป ย่อมเลื่อมใส ย่อมตั้งมั่น และย่อมนึกน้อมไปในอาเนญชสมาบัติ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรากำลังใส่ใจอาเนญชสมาบัติอยู่ จิตย่อมแล่นไป ย่อมเลื่อมใส ย่อมตั้งมั่น และ ย่อมนึกน้อมไปในอาเนญชสมาบัติ’ ด้วยอาการนี้แล จัดได้ว่าเธอมีสัมปชัญญะ ในเรื่องอาเนญชสมาบัตินั้น

{๓๔๘} [๑๘๙] ดูก่อนอานนท์ หากเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ จิตย่อมน้อมไปเพื่อจะจงกรม เธอจงกรมด้วยใส่ใจว่า ‘บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสจักไม่ครอบงำเราผู้จงกรมอยู่อย่างนี้ได้’ ด้วยอาการนี้แล จัดได้ว่าเธอมีสัมปชัญญะในเรื่องการจงกรมนั้น

หากเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ จิตย่อมน้อมไปเพื่อจะยืน เธอยืนอยู่ด้วยใส่ใจว่า ‘บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสจักไม่ครอบงำเราผู้ยืนอยู่แล้วอย่างนี้ได้’ ด้วยอาการนี้แล จัดได้ว่าเธอมีสัมปชัญญะในอิริยาบถยืนนั้น

หากเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ จิตย่อมน้อมไปเพื่อจะนั่ง เธอนั่งอยู่ด้วยใส่ใจว่า ‘บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสจักไม่ครอบงำเราผู้นั่งอยู่แล้วอย่างนี้ได้’ ด้วยอาการนี้แล จัดได้ว่าเธอมีสัมปชัญญะในอิริยาบถนั่งนั้น

หากเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ จิตย่อมน้อมไปเพื่อจะนอน เธอนอนอยู่ด้วยใส่ใจว่า ‘บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสจักไม่ครอบงำเราผู้นอนอยู่แล้วอย่างนี้ได้’ ด้วยอาการนี้แล จัดได้ว่าเธอมีสัมปชัญญะในอิริยาบถนอนนั้น

หากเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ จิตย่อมน้อมไปเพื่อจะพูด ขณะเมื่อพูด เธอใส่ใจว่า ‘เราจักไม่พูดเรื่องราวซึ่งเป็นเรื่องตํ่า เป็นเรื่องของชาวบ้าน เป็นเรื่องของปุถุชน ไม่ใช่ของอารยชน ไม่มีประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับกิเลส เพื่อสงบกิเลส เพื่อความรู้ยิ่งเพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เห็นปานนี้ คือ พูดเรื่องพระราชา เรื่องโจรเรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่องท่านํ้า เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด

เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อมอย่างนั้นอย่างนี้’ ด้วยอาการนี้แล จัดได้ว่าเธอมีสัมปชัญญะในการพูดนั้น และเธอใส่ใจว่า ‘เราจักพูดเรื่องราวซึ่งเป็นเรื่องขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง เป็นที่สบายแก่การพิจารณาทางใจ เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายส่วนเดียว เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับกิเลส เพื่อสงบกิเลส เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เห็นปานนี้ คือ พูดเรื่องมักน้อย เรื่องสันโดษ เรื่องความสงัด เรื่องไม่คลุกคลี เรื่องปรารภความเพียร เรื่องศีล เรื่องสมาธิ เรื่องปัญญา เรื่องวิมุตติ เรื่องวิมุตติญาณทัสสนะ’ ด้วยอาการนี้แล ก็จัดได้ว่าเธอมีสัมปชัญญะในการพูดนั้น

หากเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ จิตย่อมน้อมไปเพื่อจะตรึก เธอใส่ใจว่า ‘เราจักไม่ตรึกในวิตกซึ่งเป็นวิตกที่ต่ำทราม เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของอารยชน ไม่มีประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับกิเลส เพื่อสงบกิเลส เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เห็นปานนี้ คือ กามวิตก (ความตรึกในทางกาม) พยาบาทวิตก(ความตรึกในทางคิดปองร้าย) วิหิงสาวิตก (ความตรึกในทางเบียดเบียน)’ ด้วยอาการนี้แล จัดได้ว่าเธอมีสัมปชัญญะในการตรึกนั้น และเธอใส่ใจว่า ‘เราจักตรึกในวิตกซึ่งเป็นวิตกของอารยชน เป็นเครื่องนำออก ที่นำออกเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่บุคคลผู้ทำตาม

เห็นปานนี้ คือ เนกขัมมวิตก (ความตรึกในทางออกจากกาม) อพยาบาทวิตก (ความตรึกในทางไม่คิดปองร้าย) อวิหิงสาวิตก (ความตรึกในทางไม่เบียดเบียน)’ ด้วยอาการนี้แล ก็จัดได้ว่าเธอมีสัมปชัญญะในการตรึกนั้น{๓๔๙} [๑๙๐] ดูก่อนอานนท์ กามคุณนี้มี ๕ อย่างแล กามคุณ ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ... กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยมานะ... รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา... โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด ดูก่อนอานนท์ กามคุณมี ๕ อย่างนี้แล ซึ่งเป็นที่ที่ภิกษุพึงพิจารณาจิตของตน

เนือง ๆ ว่า ‘เรายังมีใจฟุ้งซ่านเกิดขึ้นในเพราะกามคุณ ๕ เหล่านี้หรือในเพราะอายตนะอย่างใดอย่างหนึ่งไหมหนอ’ หากภิกษุพิจารณาอยู่รู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘เรายังมีใจฟุ้งซ่านเกิดขึ้นในเพราะกามคุณ ๕ เหล่านี้หรือในเพราะอายตนะอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่’ เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ความกำหนัดด้วยความพอใจในกามคุณ ๕ นี้แลเรายังละไม่ได้แล้ว’ แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่มีใจฟุ้งซ่านเกิดขึ้นในเพราะกามคุณ ๕ เหล่านี้หรือในเพราะอายตนะอย่างใดอย่างหนึ่ง’ เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ความกำหนัดด้วยความพอใจในกามคุณ ๕ นี้แลเราละได้แล้ว’

ด้วยอาการนี้แล จัดว่าเธอได้มีสัมปชัญญะในเรื่องกามคุณ ๕ นั้น{๓๕๐} [๑๙๑] ดูก่อนอานนท์อุปาทานขันธ์ ๕ นี้แลเป็นที่ที่ภิกษุพึงเป็นผู้พิจารณาเห็นทั้งความเกิดทั้งความดับอยู่ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นดังนี้ สัญญาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นดังนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นดังนี้ สังขารเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นดังนี้ ความดับแห่งสังขารเป็นดังนี้ วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ เธอผู้พิจารณาเห็นทั้งความเกิดทั้งความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ นี้อยู่ย่อมละอัสมิมานะในอุปาทานขันธ์ ๕ ได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า‘เราละอัสมิมานะในอุปาทานขันธ์ ๕ ของเราได้แล้ว’ ด้วยอาการนี้แล จัดได้ว่า เธอมีสัมปชัญญะในเรื่องอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น

ความใกล้ชิดพระศาสดาที่ถูกต้อง

ดูก่อนอานนท์ ธรรมเหล่านี้นั้นเป็นกุศลธรรมและเนื่องมาแต่กุศลธรรมโดยส่วนเดียว ไกลจากข้าศึกคือกิเลส เป็นโลกุตตระ อันมารผู้มีใจบาปหยั่งไม่ถึง ดูก่อนอานนท์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สาวกมองเห็นอำนาจประโยชน์อะไรจึงควรใกล้ชิดติดตามศาสดา”

ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้แนะนำ มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นที่รวม ขอประทานวโรกาส พระพุทธเจ้าข้าขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำไว้”กถาวัตถุ ๑๐

{๓๕๑} [๑๙๒] “ดูก่อนอานนท์ สาวกไม่ควรจะติดตามศาสดาเพียงเพื่อจะฟังสุตตะ เคยยะ และไวยากรณ์เท่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะธรรมทั้งหลายอันพวกเธอได้สดับแล้ว ทรงจำแล้ว คล่องปากแล้ว เพ่งตามด้วยใจแล้ว แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญามาเป็นเวลานาน ดูก่อนอานนท์ เรื่องอันใดเป็นเรื่องขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง เป็นที่สบายแก่การพิจารณาทางใจ

เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายส่วนเดียว เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับกิเลส เพื่อสงบกิเลส เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน คือ

๑.อัปปิจฉกถา เรื่องมักน้อย

๒.สันตุฏฐิกถา เรื่องสันโดษ

๓.ปวิเวกกถา เรื่องความสงัด

๔.อสังสัคคกถา เรื่องไม่คลุกคลี

๕.วีริยารัมภกถา เรื่องปรารภความเพียร

๖.สีลกถา เรื่องศีล

๗.สมาธิกถา เรื่องสมาธิ

๘.ปัญญากถา เรื่องปัญญา

๙.วิมุตติกถา เรื่องวิมุตติ

๑๐.วิมุตติญาณกถา เรื่องวิมุตติญาณทัสสนะ

สาวกควรจะใกล้ชิดติดตามศาสดาเพื่อฟังเรื่องราวเห็นปานนี้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า “ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมจะมีอุปัทวะของอาจารย์ มีอุปัทวะของศิษย์ มีอุปัทวะของผู้ประพฤติพรหมจรรย์

อุปัทวะของอาจารย์

{๓๕๒} [๑๙๓] ดูก่อนอานนท์ ก็อุปัทวะของอาจารย์ย่อมมีได้อย่างไร

ดูก่อนอานนท์ ศาสดาบางคนในโลกนี้ย่อมพอใจเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง และลอมฟาง เมื่อศาสดานั้นปลีกตัวออกอยู่อย่างนั้น พวกพราหมณ์และคฤหบดี ชาวนิคมและ ชาวชนบทก็จะพากันเวียนติดตาม เมื่อพวกพราหมณ์และคฤหบดีชาวนิคม และชาวชนบทพากันเวียนติดตามแล้ว ศาสดานั้นก็จะปรารถนาความสยบ

คือจะถึงความอยากได้ จะเวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมาก ดูก่อนอานนท์ ศาสดานี้เรียกว่าอาจารย์ประเภทมีอุปัทวะ ก็ด้วยอุปัทวะของอาจารย์ บาปอกุศลธรรมอันเศร้าหมอง เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นที่ตั้งแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป จึงได้ฆ่าศาสดานั้นเสียดูก่อนอานนท์ อุปัทวะของอาจารย์ย่อมมีได้อย่างนี้แล

อุปัทวะของศิษย์

{๓๕๓} [๑๙๔] ดูก่อนอานนท์ ก็อุปัทวะของศิษย์ย่อมมีได้อย่างไร

ดูก่อนอานนท์ สาวกของศาสดานั้นแลเมื่อเพิ่มพูนวิเวกตามศาสดานั้น ย่อมพอใจเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง และลอมฟาง เมื่อสาวกนั้นปลีกตัวออกอยู่อย่างนั้น พวกพราหมณ์และ คฤหบดี ชาวนิคมและชาวชนบทก็จะพากันเวียนติดตาม เมื่อพวกพราหมณ์ และคฤหบดี ชาวนิคมและชาวชนบทพากันเวียนติดตามแล้ว สาวกนั้นก็จะปรารถนาความสยบคือจะถึงความอยากได้ จะเวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมาก ดูก่อนอานนท์ สาวกนี้เรียกว่าศิษย์ประเภทมีอุปัทวะ ก็ด้วยอุปัทวะของศิษย์ บาปอกุศลธรรมอันเศร้าหมอง เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นที่ตั้งแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป จึงได้ฆ่าสาวกนั้นเสีย ดูก่อนอานนท์ อุปัทวะของศิษย์ย่อมมีได้อย่างนี้แล

อุปทวะของผู้ประพฤติพรหมจรรย์

{๓๕๔} [๑๙๕] ดูก่อนอานนท์ก็อุปัทวะของผู้ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมมีได้อย่างไร

ดูก่อนอานนท์ ตถาคตอุบัติโนโลก เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ดำเนินไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ตถาคตนั้นย่อมพอใจเสนาสนะอันสงัด คือป่า โคนไม้ ภูเขา ชอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง และลอมฟาง

เมื่อตถาคตนั้นปลีกตัวออกอยู่อย่างนั้น พวกพราหมณ์และคฤหบดี ชาวนิคม และชาวชนบท ก็จะพากันเวียนติดตาม เมื่อพวกพราหมณ์และคฤหบดี ชาวนิคมและชาวชนบทพากันเวียนติดตามแล้ว ตถาคตนั้นย่อมไม่ปรารถนา ความสยบคือไม่ถึงความอยากได้ ไม่เวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมาก ดูก่อน อานนท์ส่วนสาวกของตถาคตผู้ศาสดานั้นแล เมื่อเพิ่มพูนวิเวกตามตถาคต ผู้ศาสดาอยู่ ย่อมพอใจเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขาถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง และลอมฟาง เมื่อสาวกนั้นปลีกตัวออกอยู่ พวกพราหมณ์และคฤหบดีชาวนิคมและชาวชนบทก็จะพากันเวียนติดตาม เมื่อพวก พราหมณ์และคฤหบดี ชาวนิคมและชาวชนบทพากันเวียนติดตามแล้ว

สาวกนั้นก็จะปรารถนาความสยบคือจะถึงความอยากได้ จะเวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมาก ดูก่อนอานนท์ สาวกนี้เรียกว่าผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ผู้มีอุปัทวะ ก็ด้วยอุปัทวะของผู้ประพฤติพรหมจรรย์ บาปอกุศลธรรมอันเศร้าหมอง อันเป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นที่ตั้งแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป จึงได้ฆ่าสาวกนั้นเสีย ดูก่อนอานนท์ อุปัทวะ ของผู้ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมมีได้อย่างนี้แลดูก่อนอานนท์ ในอุปัทวะทั้ง ๓ นั้น อุปัทวะของผู้ประพฤติพรหมจรรย์ นี้มีวิบากเป็นทุกข์ มีวิบากเผ็ดร้อนกว่าอุปัทวะของอาจารย์และอุปัทวะของศิษย์ ทั้งเป็นไปเพื่อความตกต่ำด้วย

การปฏิบัติต่อพระพุทธเจ้าอย่างมิตรและอย่างศัตรู

{๓๕๕} [๑๙๖] ดูก่อนอานนท์ เพราะฉะนั้นแล เธอทั้งหลายจงปฏิบัติต่อเรา ด้วยการปฏิบัติอย่างมิตรเถิด อย่าปฏิบัติต่อเราด้วยการปฏิบัติอย่างศัตรูเลย ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลายตลอดกาลนาน

ดูก่อนอานนท์ ก็เหล่าสาวกย่อมปฏิบัติต่อศาสดาด้วยการปฏิบัติอย่างศัตรู มิใช่ด้วยการปฏิบัติอย่างมิตร คืออย่างไร

ดูก่อนอานนท์ ศาสดาในโลกนี้เป็นผู้อนุเคราะห์ แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัยความเอ็นดูแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า ‘นี่เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เธอทั้งหลาย นี่เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย’ เหล่าสาวกของศาสดานั้นไม่ฟังด้วยดี ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งจิตรับรู้ และประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของศาสดา ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แล เหล่าสาวกชื่อว่าย่อมปฏิบัติต่อศาสดาด้วยการปฏิบัติอย่างศัตรู มิใช่ด้วยการปฏิบัติอย่างมิตร{๓๕๖}ดูก่อนอานนท์ ก็เหล่าสาวกย่อมปฏิบัติต่อศาสดาด้วยการปฏิบัติอย่างมิตร มิใช่ด้วยการปฏิบัติอย่างศัตรู คืออย่างไร

ดูก่อนอานนท์ ศาสดาในโลกนี้เป็นผู้อนุเคราะห์ แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัยความเอ็นดูแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า ‘นี่เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เธอทั้งหลาย นี่เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย’ เหล่าสาวกของศาสดานั้นย่อมฟังด้วยดี เงี่ยโสตสดับ ตั้งจิตรับรู้ และไม่ประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของศาสดา ดูก่อนอานนท์ อย่างนี้แล ก็เหล่าสาวกชื่อว่าย่อมปฏิบัติต่อศาสดาด้วยการปฏิบัติอย่างมิตร มิใช่ด้วยการปฏิบัติอย่างศัตรูดูก่อนอานนท์ เพราะฉะนั้นแล เธอทั้งหลายจงปฏิบัติต่อเราด้วยการปฏิบัติอย่างมิตรเถิด อย่าปฏิบัติต่อเราด้วยการปฏิบัติอย่างศัตรูเลย ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลายตลอดกาลนาน

ดูก่อนอานนท์ เราจักไม่ประคับประคองเธอทั้งหลายเหมือนช่างหม้อประคับประคองภาชนะดินดิบที่ยังดิบ ๆ อยู่ เราจักข่มแล้วข่มอีกสั่งสอน จักคัดแล้วคัดอีกสั่งสอน ผู้ใดมีแก่นสาร ผู้นั้นจักคงอยู่ได้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ มหาสูญญตสูตรที่ ๒

๓. อัจฉริยัพภูตธัมมสูตร

ว่าด้วยอัจฉริยธรรมของพระพุทธองค์

{๓๕๗} [๑๙๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุมากด้วยกันกลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารแล้วนั่งชุมนุมกันอยู่ในอุปัฏฐานศาลา ได้เกิดข้อสนทนากันขึ้นในระหว่างดังนี้ว่า “น่าอัศจรรย์นัก ผู้มีอายุ ทั้งหลาย น่าแปลกใจนัก ผู้มีอายุ ทั้งหลาย การที่พระตถาคตทรงมีฤทธิ์มากทรงมีอานุภาพมาก คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตผู้ปรินิพพานแล้ว ทรงตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ทรงตัดตอวัฏฏะได้แล้ว ทรงครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ทรงล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ก็ยังทรงระลึกได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ๆ ทรงมีพระชาติอย่างนี้ มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’