๕. ทันตภูมิสูตร เล่ม ๑๔

{๓๘๖} ครั้นสมัยต่อมา ท่านพระพักกุละถือลูกดาลเข้าไปยังวิหารทุก ๆ หลัง แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า “นิมนต์ท่านผู้มีอายุออกมาเถิด ๆ ผมจักปรินิพพานในวันนี้”

ท่านพระกัสสปะกล่าวว่า “ข้อที่ท่านพระพักกุละถือลูกดาลเข้าไปยัง วิหารทุก ๆ หลังแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘นิมนต์ท่านผู้มีอายุออกมาเถิด ๆ ผมจักปรินิพพานในวันนี้ พวกกระผมก็จะทรงจำไว้ว่าเป็นอัพภูตธรรมอันน่าอัศจรรย์ของท่านพระพักกุละประการหนึ่ง”

{๓๘๗} ครั้งนั้นแล ท่านพระพักกุละนั่งปรินิพพานแล้วในท่ามกลางภิกษุสงฆ์

ท่านพระกัสสปะกล่าวว่า “ข้อที่ท่านพระพักกุละนั่งปรินิพพานแล้วในท่ามกลางภิกษุสงฆ์นี้ พวกกระผมก็จะทรงจำไว้ว่าเป็นอัพภูตธรรมอันน่า อัศจรรย์ของท่านพระพักกุละประการหนึ่ง”

จบ พักกุลัตเถรัจฉริยัพภูตสูตรที่ ๔

๕. ทันตภูมิสูตร

ว่าด้วยความสำเร็จแห่งการฝึก

{๓๘๘} [๒๑๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ สมัยนั้นแล สมณุทเทสชื่ออจิรวตะอยู่ที่กระท่อมในป่า ครั้งนั้น พระราชกุมารนามว่าชยเสนะเสด็จดำเนินเล่นไปโดยลำดับ ได้เข้าไปหาอจิรวตสมณุทเทสถึงที่อยู่ครั้นแล้วได้ตรัสปราศรัยกับอจิรวตสมณุทเทส ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้

ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

{๓๘๙} พระราชกุมาร ชยเสนะประทับนั่งเรียบร้อยแล้วได้รับสั่งกะอจิรวตสมณุทเทสดังนี้ว่า

“ท่านอัคคิเวสสนะผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้ว่า ‘ภิกษุใน พระธรรมวินัยนี้ผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ พึงได้ เอกัคคตาจิต”

อจิรวตสมณุทเทสถวายพระพรว่า “ดูก่อนพระราชกุมาร ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ พึงได้เอกัคคตาจิต”

“สาธุ ขอท่านอัคคิเวสสนะได้โปรดแสดงธรรมตามที่ได้สดับตามที่ได้ศึกษามาแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด”

{๓๙๐} “ดูก่อนพระราชกุมาร อาตมภาพไม่อาจจะแสดงธรรมตามที่ได้สดับ ตามที่ได้ศึกษามาแก่พระองค์ได้ เพราะถ้าอาตมภาพพึงแสดงธรรมตามที่ได้ สดับตามที่ได้ศึกษามาแก่พระองค์ และพระองค์ไม่ทรงทราบเนื้อความแห่งธรรมที่อาตมภาพกล่าวแล้วได้ ข้อนั้นก็จะเป็นความยาก จะเป็นความลำบาก ของอาตมภาพ”“ขอท่านอัคคิเวสสนะโปรดแสดงธรรมตามที่ได้สดับตามที่ได้ศึกษามาแก่ข้าพเจ้าเถิด บางทีข้าพเจ้าจะพึงทราบเนื้อความแห่งธรรมที่ท่านอัคคิเวสสนะกล่าวแล้วได้”

“ดูก่อนพระราชกุมาร อาตมภาพจะแสดงธรรมตามที่ได้สดับตามที่ได้ศึกษามาแก่พระองค์ ถ้าพระองค์ทรงทราบเนื้อความแห่งธรรมที่อาตมภาพกล่าวแล้วได้ นั่นก็เป็นการดี ถ้าไม่ทรงทราบ ขอพระองค์พึงดำรงอยู่ในภาวะของพระองค์ตามที่ควรเถิด อย่าได้ซักถามอาตมภาพในธรรมนั้นให้ยิ่งขึ้นไปเลย”

“ขอท่านอัคคิเวสสนะโปรดแสดงธรรมตามที่ได้สดับตามที่ได้ศึกษามาแก่ ข้าพเจ้าเถิด ถ้าข้าพเจ้าทราบเนื้อความแห่งธรรมที่ท่านอัคคิเวสสนะกล่าวแล้วได้ นั่นก็เป็นการดี ถ้าไม่ทราบ ข้าพเจ้าก็จักดำรงอยู่ในภาวะของตนตามที่ควร ข้าพเจ้าจักไม่ซักถามท่านอัคคิเวสสนะในธรรมนั้นให้ยิ่งขึ้นไป”

การเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า

{๓๙๑} [๒๑๔] ลำดับนั้นแล อจิรวตสมณุทเทสได้แสดงธรรมตามที่ได้สดับ ตามที่ได้ศึกษามาแก่ชยเสนราชกุมารแล้ว เมื่ออจิรวตสมณุทเทสกล่าวอย่างนั้น ชยเสนราชกุมารได้ตรัสกะอจิรวตสมณุทเทสดังนี้ว่า “ท่านอัคคิเวสสนะผู้เจริญ ข้อที่ภิกษผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ พึงได้เอกัคคตาจิต นั่นมิใช่ฐานะ มิใช่โอกาส”

ต่อจากนั้น ชยเสนราชกุมารทรงประกาศความมิใช่ฐานะ มิใช่โอกาส แก่อจิรวตสมณุทเทสแล้วเสด็จลุกจากอาสนะ เสด็จหลีกไป

ครั้งนั้นแล อจิรวตสมณุทเทสเมื่อชยเสนราชกุมารเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลเรื่องราวเท่าที่ได้สนทนากับพระราชกุมารชยเสนะทั้งหมดนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

{๓๙๒} เมื่ออจิรวตสมณุทเทสกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะอจิรวตสมณุทเทสดังนี้ว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ พระราชกุมารจะพึงได้ความข้อนั้นในธรรมที่เธอกล่าวแล้วนี้แต่ที่ไหน ซึ่งความข้อนั้นจะพึงรู้ พึงเห็น พึงบรรลุ พึงทำให้แจ้งกันได้ด้วยเนกขัมมะ แต่ชยเสนราชกุมารยังอยู่ในท่ามกลางกาม ยังบริโภคกาม ถูกกามวิตกเกาะกิน ถูกความเร่าร้อนเพราะกามเผาลน ยังขวนขวายในการแสวงหากาม จักทรงรู้ จักทรงเห็น หรือจักทรงทำให้แจ้งความข้อนั้นได้ นั่นย่อมไม่มีทางเป็นไปได้

{๓๙๓} [๒๑๕] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนช้างม้าหรือโคที่ควรฝึกคู่หนึ่งที่เขาฝึกดีแล้วหัดดีแล้ว อีกคู่หนึ่งเขายังไม่ได้ฝึกไม่ได้หัดเลย ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ช้างม้าหรือโคที่ควรฝึกคู่ที่เขาฝึกดีแล้วหัดดีแล้วนั้นจึงจะเลียนแบบที่ฝึกแล้ว สำเร็จภูมิที่ฝึกแล้วได้ไหมเล่า’

“ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ส่วนช้างม้าหรือโคที่ควรฝึกคู่ที่เขาไม่ได้ฝึกไม่ได้หัดแล้วนั้นจะเลียนแบบที่ฝึกแล้ว สำเร็จภูมิที่ฝึกแล้วได้ เหมือนอย่างคู่ที่ฝึกดีแล้วหัดดีแล้วนั้นไหมเล่า’

“ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ฉันนั้นเหมือนกันแล การที่ความข้อนั้นจะพึงรู้พึงเห็น พึงบรรลุ พึงทำให้แจ้งอันได้ด้วยเนกขัมมะ แต่ชยเสนราชกุมารยังอยู่ในท่ามกลางกาม ยังบริโภคกาม ถูกกามวิตกเกาะกิน ถูกความเร่าร้อนเพราะกามเผาลน ยังขวนขวายในการแสวงหากาม จักทรงรู้ จักทรงเห็นหรือจักทรงทำให้แจ้งความข้อนั้นได้ นั้นย่อมไม่มีทางเป็นไปได้

อุปมาด้วยภูเขาใหญ่

{๓๙๔} [๒๑๖] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนมีภูเขาใหญ่ไม่ห่างไกลหมู่บ้านหรือนิคม มีสหาย ๒ คนออกจากหมู่บ้านหรือนิคมนั้นไปยังภูเขาลูกนั้น แล้วจับมือกันเข้าไปยังที่ตั้งภูเขา ครั้นแล้วสหายคนหนึ่งยืนที่เชิงภูเขาเบื้องล่าง อีกคนหนึ่งขึ้นไปข้างบนภูเขา สหายคนที่ยืนตรงเชิงภูเขาข้างล่างเอ่ยถามสหายคนที่ยืนข้างบนภูเขานั้นอย่างนี้ว่า ‘เพื่อน เท่าที่เพื่อนยืนบนภูเขานั้น มองเห็นอะไรบ้าง’สหายคนนั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘เพื่อนเอ่ย เรายืนข้างบนภูเขาแล้วมองเห็นสวน ป่าไม้ เรือกสวน และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์’

สหายข้างล่างกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เพื่อน นั้นเป็นไม่ได้ ไม่มีทางเป็นไป ได้ที่เพื่อนยืนข้างบนภูเขาแล้วจะมองเห็นสวน ป่าไม้ เรือกสวน และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์ได้’

สหายที่ยืนข้างบนภูเขาจึงลงมายังเชิงภูเขาข้างล่างแล้วจูงแขนสหายคนนั้นให้ขึ้นไปข้างบนภูเขาลูกนั้น ให้หายเหนื่อยครู่หนึ่งแล้วเอ่ยถามสหายนั้นว่า‘เพื่อน เท่าที่เพื่อนยืนข้างบนภูเขาแล้วมองเห็นอะไรบ้าง’

สหายคนนั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘เพื่อนเอ๋ย เรายืนข้างบนภูเขาแล้วมองเห็นสวน ป่าไม้ เรือกสวน และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์’

สหายคนขึ้นไปก่อนกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เพื่อน เราเพิ่งรู้คำที่เพื่อนกล่าวอย่างนี้ว่า‘เพื่อน นั้นเป็นไม่ได้ ไม่มีทางเป็นไปได้ที่เพื่อนยืนข้างบนภูเขาแล้ว จะมองเห็นสวน ป่าไม้ เรือกสวน และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์ได้’ เดี๋ยวนี้เอง’

และสหายคนขึ้นไปทีหลังเล่าก็พูดว่า ‘เพื่อน เราก็เพิ่งรู้คำที่ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เพื่อน นั้นเป็นไม่ได้ ไม่มีทางเป็นไปได้ที่เพื่อนยืนข้างบนภูเขาแล้วจะมองเห็นสวน ป่าไม้ เรือกสวน และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์ได้’ เดี๋ยวนี้เหมือนกัน

สหายคนขึ้นไปก่อนจึงพูดอย่างนี้ว่า ‘สหายเอ๋ย ความจริง เราถูกภูเขาใหญ่ลูกนี้กั้นไว้ จึงไม่ได้เห็นสิ่งที่ควรเห็นนี้กัน’ ฉันใด

ฉันนั้นเหมือนกันแล อัคคิเวสสนะ ชยเสนราชกุมารถูกกองอวิชชาซึ่งใหญ่ยิ่งกว่าภูเขาลูกนั้นกั้นไว้ บังไว้ ปิดไว้ คลุมไว้แล้ว ชยเสนราชกุมารนั้นแลยังอยู่ในท่ามกลางกาม ยังบริโภคกาม ถูกกามวิตกเกาะกิน ถูกความเร่าร้อนเพราะกามเผาลน ยังขวนขวายในการแสวงหากาม จักทรงรู้ จักทรงเห็น หรือจักทรงทำให้แจ้งความข้อนั้นซึ่งจะพึงรู้ พึงเห็น พึงทำให้แจ้งได้ด้วยเนกขัมมะ นั้นย่อมไม่มีทางเป็นไปได้ดูก่อนอัคคิเววนะ ถ้าอุปมา ๒ ข้อนี้จักทำให้แจ่มแจ้งแก่ชยเสนราชกุมารได้ ชยเสนราชกุมารก็จะพึงเลื่อมใสความน่าอัศจรรย์ยิ่งของเธอ เลื่อมใสแล้วก็จะพึงแสดงอาการของบุคคลผู้เลื่อมใสต่อเธอ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุปมา ๒ ข้อนี้จักทำข้าพระองค์ให้แจ่มแจ้งแก่ชยเสนราชกุมารได้แต่ที่ไหน เพราะอุปมาอันน่าอัศจรรย์ยิ่งข้าพระองค์ไม่เคยได้สดับมาก่อน เหมือนที่ได้สดับต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า”

อุปมาด้วยช้าง

{๓๙๕} [๒๑๗] “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนพระราชามหากษัตริย์ผู้ทรงได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ตรัสเรียกพรานป่านาควันมารับสั่งว่า ‘มานี้แน่ะ พ่อพรานเพื่อนยาก ท่านจงขี่ช้างหลวงเข้าไปยังนาควัน พบช้างป่าแล้วจงคล้องมันไว้ให้มั่นคงที่คอช้างหลวง’ พรานป่านาควันรับสนองพระราชดำรัสแล้วจึงขึ้นช้างหลวงเข้าไปยังนาควัน พบช้างป่าแล้วจึงคล้องไว้มั่นคงที่คอช้างหลวง ช้างหลวงจึงนำช้างป่านั้นออกมายังที่กลางแจ้งได้ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เพียงเท่านี้แล ช้างป่าก็มาอยู่กลางแจ้งได้ ธรรมดาช้างป่าทั้งหลายยังติดถิ่นคือ นาควันอยู่ พรานจึงกราบทูลเรื่องนี้แด่พระราชามหากษัตริย์ว่า ‘ขอเดชะ ช้างป่าของพระองค์มาอยู่ที่กลางแจ้งแล้ว

พระเจ้าข้า’ พระราชามหากษัตริย์จึงตรัสเรียกหมอฝึกช้างมารับสั่งว่า ‘มานี่แน่ะ พ่อหมอฝึกช้าง ท่านจงฝึกช้างป่าเพื่อแก้ไขปกติของสัตว์ป่า แก้ไขความคิดที่สับสนของสัตว์ป่า แก้ไขความกระวนกระวาย ความลำบาก และความเร่าร้อนของสัตว์ป่า เพื่อให้ช้างป่ายินดีในแดนบ้าน ให้เพลิดเพลินในปกติที่มนุษย์ต้องการเถิด’หมอฝึกช้างรับสนองพระราชดำรัสแล้วจึงฝังเสาตะลุงใหญ่ในแผ่นดิน ล่ามคอช้างป่าไว้มั่นคงเพื่อแก้ไขปกติของสัตว์ป่า แก้ไขความคิดที่สับสนของสัตว์ป่า แก้ไขความกระวนกระวาย ความลำบาก และความเร่าร้อนของสัตว์ป่า เพื่อให้ช้างป่าเชือกนั้นยินดีในแดนบ้าน ให้เพลิดเพลินในปกติที่มนุษย์ต้องการ หมอฝึกช้างย่อมร้องเรียกช้างป่าเชือกนั้นด้วยวาจาซึ่งไม่มีโทษเสนาะหู ชวนให้รักใคร่ จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากปรารถนาและชอบใจเห็นปานนั้น ในเมื่อช้างป่าถูกหมอฝึกช้างร้องเรียกอยู่ด้วยวาจาซึ่งไม่มีโทษ เสนาะหู ชวนรักใคร่ จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมาก

ปรารถนาและชอบใจเห็นปานนั้นแล้ว จึงสำเหนียกด้วยดี เงี่ยโสตสดับ ตั้งจิตรับรู้ หมอฝึกช้างจึงเพิ่มอาหารคือหญ้าและนํ้าให้ช้างนั้นยิ่งขึ้น

ในเมื่อช้างป่ารับอาหารคือหญ้าและนํ้าของหมอฝึกช้าง หมอฝึกช้างจึง มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘คราวนี้ช้างป่าจักเป็นผู้อยู่ได้ละ’ จึงฝึกช้างนั้นยิ่งขึ้น ด้วยคำว่า ‘รับสิ พ่อ วางลงสิ พ่อ’ ในเมื่อช้างของพระราชาทำตามคำสั่ง ตอบสนองคำสอนของหมอฝึกช้างในการรับและการวางได้ หมอฝึกช้างจึงฝึกช้างนั้นยิ่งขึ้นด้วยคำว่า ‘รุกสิ พ่อ ถอยสิ พ่อ’ เมื่อช้างของพระราชาทำตามคำสั่งตอบสนองคำสอนของหมอฝึกช้างในการรุกและการถอยได้ หมอฝึกช้างจึงฝึกช้างนั้นยิ่งขึ้นด้วยคำว่า ‘ยืนสิ พ่อ เทาสิ พ่อ’ ในเมื่อช้างของพระราชาทำตามคำสั่งตอบสนองคำสอนของหมอฝึกช้างในการยืนและการเทาได้ หมอฝึกช้างจึงฝึกช้างนั้นให้ยิ่งขึ้นถึงขั้นอาเนญชะ

คือ ผูกโล่ใหญ่ไว้ที่งวงช้างนั้น จัดบุรุษถือหอกซัดนั่งบนคอ จัดบุรุษถือหอกซัดหลายคนยืนล้อมรอบและหมอช้างถือของ้าวยาวยืนอยู่ข้างหน้า ช้างนั้นถูกฝึกขั้นอาเนญชะอยู่ จึงไม่ขยับเท้าหน้า ไม่ขยับเท้าหลัง ไม่เขยื้อนกายไปเบื้องหน้า ไม่เขยื้อนกายไปเบื้องหลัง ไม่โคลงหัว ไม่กระดิกหู ไม่เคลื่อนไหวงา ไม่แกว่งหาง ไม่แกว่งงวงจึงเป็นอันว่าช้างหลวงทนต่อการถูกหอกทิ่มแทง ดาบฟัน ลูกศรเสียบแทง และเครื่องประหัตประหารของศัตรูอื่น ทนต่อเสียงอึกทึกแห่งกลองศึก มโหระทึกสังข์ และกลองเล็ก กำจัดนิสัยดื้อรั้นทุกอย่างได้ หมดพยศ ย่อมถึงความนับว่าเป็นช้างที่คู่ควรแก่พระราชา เป็นราชูปโภค เป็นองค์สมบัติของพระราชา ฉันใด

พระพุทธคุณ

{๓๙๖} [๒๑๘] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ฉันนั้นเหมือนกันแล *ตถาคตอุบัติมาในโลกนี้ ทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ

เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบี้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนคฤหบดี บุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดมาภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่งได้ฟังธรรมนั้นเข้า ครั้นฟังแล้วได้ศรัทธาในตถาคต เพราะได้ศรัทธาเขาจึงเห็น

ตระหนักว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกบวชเป็นบรรพชิต’สมัยต่อมา เขาจึงละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกไปบวชเป็นบรรพชิต ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เพียงเท่านี้แลเขาชื่อว่าเป็นอริยสาวกอยู่ในโอกาสอันว่างแล้ว ความจริง เทพดาและมนุษย์ทั้งหลายยังติดถิ่นคือกามคุณ ๕ อยู่ ตถาคตจึงแนะนำเธอนั้นให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘มาเถิด ภิกษุ เธอจงเป็นผู้มีศีล สำรวมในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจรอยู่ จงเป็นผู้เห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลายเถิด’ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ในเมื่ออริยสาวกเป็นผู้มีศีล สำรวมในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจรอยู่ เป็นผู้เห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ตถาคตจึงแนะนำเธอให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘มาเถิด ภิกษุ เธอจงเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย คือ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว จงอย่าถือโดยนิมิต …

[๒๑๙] เธอครั้นละนิวรณ์ ๕ ประการอันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต อันเป็นตัวบั่นทอนกำลังปัญญา ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา... ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิต... ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่

{๓๙๗} ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เปรียบเหมือนหมอฝึกช้างฝังเสาตะลุงใหญ่ลงในแผ่นดินล่ามคอช้างป่าไว้มั่นคงเพื่อแก้ไขปกติของสัตว์ป่า แก้ไขความคิดสับสนของสัตว์ป่า แก้ไขความกระวนกระวาย ความลำบาก และความเร่าร้อนของสัตว์ป่า เพื่อให้ช้างป่าเชือกนั้นยินดีในแดนบ้าน ให้เพลิดเพลินในปกติที่มนุษย์ต้องการ ฉันใด ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ฉันนั้นเหมือนกันแล สติปัฏฐาน ๔ นี้ชื่อว่าเป็นหลักผูกใจของอริยสาวกเพื่อแก้ไขปกติที่ยังผูกพันกับบ้านเรือน แก้ไขความคิดที่สับสนที่ผูกพันกับบ้านเรือน แก้ไขความกระวนกระวาย ความลำบาก ความเร่าร้อนที่เกี่ยวข้องกับบ้านเรือน เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำนิพพานให้แจ้ง

ว่าด้วยสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น

{๓๙๘} [๒๒๐] ตถาคตจึงแนะนำเธอให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘มาเถิดภิกษุ เธอจงเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แต่อย่าตรึกถึงวิตกที่เกี่ยวข้องกับกาย จงเป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ แต่อย่าตรึกถึงวิตกที่เกี่ยวข้องกับเวทนา จงเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ แต่อย่าตรึกถึงวิตกที่เกี่ยวข้องกับจิต จงเป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ แต่อย่าตรึกถึงวิตกที่เกี่ยวข้องกับธรรม’

เธอย่อมบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตกไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่

เธอมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป ย่อมบรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่

เธอย่อมบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

{๓๙๙} เธอเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมน้อมจิตไปเพื่อ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณที่ทำให้ระลึกชาติได้) เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฎฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้างว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น

มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้น นั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้ว จึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ (คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ (คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้{๔๐๐} [๒๒๑] เธอเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมน้อมจิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย (จุตูปปาตญาณ) เธอย่อมเห็น

หมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้{๔๐๑} เธอเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ (ญาณที่ทำให้อาสวะสิ้นไป) ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินิปฏิปทา เหล่านี้อาสวะนี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินิปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ

แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้วพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’{๔๐๒} ภิกษุนั้นเป็นผู้อดทนต่อเย็น ร้อน หิว กระหาย เป็นผู้มีปกติทนทานต่อสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด สัตว์เลื้อยคลาน ต่อคำกล่าวที่เขากล่าวร้ายอันมาแล้วไม่ดี ต่อทุกขเวทนาทางกายที่เกิดขึ้นแล้ว อันกล้าแข็ง เผ็ดร้อน ไม่เป็นที่ยินดี ไม่เป็นที่พอใจ อันอาจผลาญชีวิตได้ เธอเป็นผู้กำจัดราคะ โทสะ โมหะทั้งปวงได้ หมดกิเลสเพียงดังนํ้าฝาดแล้ว เป็นผู้ควรแก่

ของคำนับ ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ทักษิณาทาน ควรแก่การทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาอื่นยิ่งกว่า

อุปมาภิกษุผู้ยังไม่สิ้นอาสวะเหมือนช้างที่ไม่ได้ฝึก

{๔๐๓} [๒๒๒] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ถ้าช้างหลวงแก่ที่ไม่ได้ฝึกไม่ได้หัดล้มลง ก็ถึงความนับว่า ‘ช้างหลวงแก่ล้มตายไปอย่างมิได้ฝึก’ ถ้าช้างหลวงปูนกลางที่ไม่ได้ฝึกไม่ได้หัดล้มลง ก็ถึงความนับว่า ‘ช้างหลวงปูนกลางล้มตายไปอย่างมิได้ฝึก’ ถ้าช้างหลวงปูนหนุ่มที่ไม่ได้ฝึกไม่ได้หัดล้มลง ก็ถึงความนับว่า ‘ช้างหลวงปูนหนุ่มล้มตายไปอย่างมิได้ฝึก’ ฉันใด ดูก่อนอัคคิเวสนะ ฉันนั้น เหมือนกันแล ถ้าภิกษุเถระยังไม่สิ้นอาสวะมรณภาพลง ก็ถึงความนับว่า ‘ภิกษุเถระมรณภาพไปอย่างไม่ได้ฝึก’ ถ้าภิกษุมัชฌิมะยังไม่สิ้นอาสวะมรณภาพลง ก็ถึงความนับว่า ‘ภิกษุมัชฌิมะมรณภาพไปอย่างไม่ได้ฝึก’ ถ้าภิกษุนวกะยังไม่สิ้นอาสวะมรณภาพลง

ก็ถึงความนับว่า ‘ภิกษุนวกะมรณภาพไปอย่างไม่ได้ฝึก’{๔๐๔} ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ถ้าช้างหลวงแก่ที่ฝึกดีหัดดีแล้วล้มลง ก็ถึงความนับว่า ‘ช้างหลวงแก่ล้มตายไปอย่างฝึกแล้ว’ ถ้าช้างหลวงปูนกลางที่ฝึกดี หัดดีแล้วล้มลง ก็ถึงความนับว่า ‘ช้างหลวงปูนกลางล้มตายไปอย่างฝึกแล้ว’ ถ้าช้างหลวงปูนหนุ่มที่ฝึกแล้วหัดดีแล้วล้มลง ก็ถึงความนับว่า ‘ช้างหลวงปูนหนุ่มล้มตายไปอย่างฝึกแล้ว’ ฉันใด ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ฉันนั้นเหมือนกันแล ถ้าภิกษุเถระสิ้นอาสวะแล้วมรณภาพลง ก็ถึงความนับว่า ‘ภิกษุเถระมรณภาพอย่างฝึกแล้ว’ ถ้าภิกษุมัชฌิมะสิ้นอาสวะแล้วมรณภาพลง ก็ถึงความนับว่า ‘ภิกษุมัชฌิมะมรณภาพอย่างฝึกแล้ว’ ถ้าภิกษุนวกะสิ้นอาสวะแล้วมรณภาพลง ก็ถึงความนับว่า ‘ภิกษุนวกะมรณภาพอย่างฝึกแล้ว”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว อจิรวตสมณุทเทสยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ทันตภมิสูตรที่ ๕

๖. ภูมิชสูตร

ว่าด้วยพระภูมิชะ

ผู้สามารถและไม่สามารถบรรลุผลตามที่หวัง

{๔๐๕} [๒๒๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล เป็นเวลาเช้า ท่านพระภูมิชะครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังวังของพระราชกุมารนามว่าชยเสนะ ครั้นแล้วได้นั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้

{๔๐๖} ต่อมา ชยเสนราชกุมารเข้าไปหาท่านพระภูมิชะแล้วได้ตรัสทักทายปราศรัยกับท่านพระภูมิชะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นประทับนั่งเรียบร้อยแล้วจึงได้รับสั่งกะท่านพระภูมิชะดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านภูมิชะ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า‘ ถ้าแม้บุคคลตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ ถ้าแม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ ถ้าแม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ ในเรื่องนี้ ศาสดาของท่านภูมิชะมีวาทะอย่างไร มีความเห็นอย่างไร บอกไว้อย่างไร”{๔๐๗} ท่านภูมิชะกล่าวว่า “ดูก่อนพระราชกุมาร เรื่องนี้อาตมภาพมิได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าเลย แต่ก็มีฐานะที่จะเป็นไปได้อยู่ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงทรงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘แม้บุคคลตั้งความหวัง