๑. อนาถปิณฑิโกวาทสูตร เล่ม ๑๔

๕. สฬายตนวรรค

หมวดว่าด้วยอายตนะ ๖

๑. อนาถปิณฑิโกวาทสูตร

ว่าด้วยการให้โอวาทแก่อนาถบิณฑิกคฤหบดี

{๗๒๐} [๓๘๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล อนาถบิณฑิกคฤหบดีป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา จึงเรียกชายคนหนึ่งมาว่า “มานี่หน่อย พ่อคุณ เธอจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนาถบิณฑิกคฤหบดีป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า’ และจงเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่

ครั้นแล้วจงกราบเท้าพระสารีบุตรตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อนาถบิณฑิกคฤหบดีป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ขอกราบเท้าท่านพระสารีบุตรด้วยเศียรเกล้า’ และจงเรียนท่านอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอโอกาส ขอท่านพระสารีบุตรจงอาศัยความอนุเคราะห์โปรดเข้าไปยังนิเวศน์ของอนาถบิณฑิกคฤหบดีด้วยเถิด”{๗๒๑} ชายผู้นั้นรับคำอนาถบิณฑิกคฤหบดีแล้วได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนาถบิณฑิกคฤหบดีป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา เขาขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า” ดังนี้แล้วได้เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ไหว้ท่านพระสารีบุตร นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบเรียนท่านพระสารีบุตร

ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อนาถบิณฑิกคฤหบดีป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา เขาขอกราบเท้าของท่านพระสารีบุตรด้วยเศียรเกล้า และสั่งมาอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอโอกาส ขอท่านพระสารีบุตรจงอาศัยความอนุเคราะห์โปรดเข้าไปยังนิเวศน์ของอนาถบิณฑิกคฤหบดีด้วยเถิด”ท่านพระสารีบุตรรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ

พระสารีบุตรเยี่ยมไข้อนาถบิณฑิกคฤหบดี

{๗๒๒} [๓๘๔] ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวร มีท่านพระอานนท์เป็นปัจฉาสมณะเข้าไปยังนิเวศน์ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี นั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดแล้วได้ถามอนาถบิณฑิกคฤหบดีว่า “ดูก่อนคฤหบดี ท่านยังพอทนได้อยู่หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ ทุกขเวทนาค่อยทุเลาลงไม่กำเริบขึ้นหรือ อาการค่อยคลายลง ไม่รุนแรงขึ้นหรือ”อนาถบิณฑิกคฤหบดีกราบเรียนว่า “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร กระผมทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของกระผมกล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย

{๗๒๓} ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ลมเสียดแทงศีรษะกระผมเหลือกำลัง เหมือนมีคนที่แข็งแรงเอาเหล็กที่แหลมคมกดศรีษะไว้ฉะนั้น ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร กระผมจึงทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้ากล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย{๗๒๔} ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร กระผมมีอาการปวดศีรษะเหลือทน เหมือนมีคนที่แข็งแรงเอาเส้นเชือกที่เหนียวมัดรัดศีรษะไว้ฉะนั้น กระผมจึงทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของกระผมกล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย{๗๒๕} ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ลมเสียดท้องกระผมเหลือเกิน เหมือนคนฆ่าโค หรือลูกมือคนฆ่าโคผู้ชำนาญเอามีดสำหรับเชือดโคที่คมกริบมาเชือดท้องฉะนั้น

กระผมจึงทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของกระผมกล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย{๗๒๖} ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ในกายของกระผมเร่าร้อนเหลือกำลัง เหมือนคนที่แข็งแรงสองคนช่วยกันจับคนที่อ่อนแอกว่าที่แขนคนละข้างย่างพลิกไปมาที่หลุมถ่านเพลิงฉะนั้น กระผมจึงทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของกระผมกล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย”

วิธีบรรเทาความเจ็บป่วย

ไม่ยึดมั่นอายตนะภายใน ๖

{๗๒๗} [๓๘๕] พระสารีบุตรกล่าวว่า “ดูก่อนคฤหบดี เพราะฉะนั้นแล ท่านพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นจักษุ และวิญญาณที่อาศัยจักษุจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นโสตะ และวิญญาณที่อาศัยโสตะจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นฆานะ และวิญญาณที่อาศัยฆานะจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นชิวหา และวิญญาณที่อาศัยชิวหาจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นกาย และวิญญาณที่อาศัยกายจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นมโน และวิญญาณที่อาศัยมโ จักไม่มีแก่เรา’

ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงสำเหนียกไว้อย่างนี้เถิด

ไม่ยึดมั่นอายตนะภายนอก ๖

{๗๒๘} ดูก่อนคฤหบดี เพราะฉะนั้นแล ท่านพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นรูป และวิญญาณที่อาศัยรูปจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเสียง และวิญญาณที่อาศัยเสียงจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นกลิ่น และวิญญาณที่อาศัยกลิ่นจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นรส และวิญญาณที่อาศัยรสจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นโผฏฐัพพะ และวิญญาณที่อาศัยโผฏฐัพพะจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นธรรมารมณ์ และวิญญาณที่อาศัยธรรมารมณ์จักไม่มีแก่เรา’ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงสำเหนียกไว้อย่างนี้เถิด

ไม่ยึดมั่นวิญญาณ ๖

{๗๒๙} ดูก่อนคฤหบดี เพราะฉะนั้นแล ท่านพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นจักษุวิญญาณ และวิญญาณที่อาศัยจักษุวิญญาณจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นโสตวิญญาณ และวิญญาณที่อาศัยโสตวิญญาณจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นฆานวิญญาณ และวิญญาณที่อาศัยฆานวิญญาณจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นชิวหาวิญญาณ และวิญญาณที่อาศัยชิวหาวิญญาณจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นกายวิญญาณ และวิญญาณที่อาศัยกายวิญญาณจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นมโนวิญญาณ และวิญญาณที่อาศัยมโนวิญญาณจักไม่มีแก่เรา’

ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงสำเหนียกไว้อย่างนี้เถิด

ไม่ยึดมั่นผัสสะ ๖

{๗๓๐} ดูก่อนคฤหบดี เพราะฉะนั้นแล ท่านพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นจักษุสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยจักษุสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นโสตสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยโสตสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นฆานสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยฆานสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นชิวหาสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยชิวหาสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นกายสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยกายสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นมโนสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยมโนสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’

ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงสำเหนียกไว้อย่างนี้เถิด

ไม่ยึดมั่นเวทนา ๖

{๗๓๑} ดูก่อนคฤหบดี เพราะฉะนั้นแล ท่านพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเวทนาอันเกิดแต่จักษุสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยเวทนาอันเกิดแต่จักษุสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเวทนาอันเกิดแต่โสตสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยเวทนาอันเกิดแต่โสตสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเวทนาอันเกิดแต่ฆานสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยเวทนาอันเกิดแต่ฆานสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเวทนาอันเกิดแต่ชิวหาสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยเวทนาอันเกิดแต่ชิวหาสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเวทนาอันเกิดแต่กายสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยเวทนาอันเกิดแต่กายสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเวทนาอันเกิดแต่มโนสัมผัส และวิญญาณที่อาศัยเวทนาอันเกิดแต่มโนสัมผัสจักไม่มีแก่เรา’ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงสำเหนียกไว้อย่างนี้เถิด

ไม่ยึดมั่นธาตุ ๖

{๗๓๒} [๓๘๖] ดูก่อนคฤหบดี เพราะฉะนั้นแล ท่านพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นปฐวีธาตุ และวิญญาณที่อาศัยปฐวีธาตุจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นอาโปธาตุ และวิญญาณที่อาศัยอาโปธาตุจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเตโชธาตุ และวิญญาณที่อาศัยเตโชธาตุจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นวาโยธาตุ และวิญญาณที่อาศัยวาโยธาตุจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นอากาสธาตุ และวิญญาณที่อาศัยอากาสธาตุจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นวิญญาณธาตุ และวิญญาณที่อาศัยวิญญาณธาตุจักไม่มีแก่เรา’ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงสำเหนียกไว้อย่างนี้เถิด

ไม่ยึดมั่นขันธ์ ๕

{๗๓๓} ดูก่อนคฤหบดี เพราะฉะนั้นแล ท่านพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นรูป และวิญญาณที่อาศัยรูปจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเวทนา และวิญญาณที่อาศัยเวทนาจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นสัญญา และวิญญาณที่อาศัยสัญญาจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นสังขาร และวิญญาณที่อาศัยสังขารจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นวิญญาณ และวิญญาณที่อาศัยวิญญาณจักไม่มีแก่เรา’

ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงสำเหนียกไว้อย่างนี้เถิด

ไม่ยึดมั่นอรูป ๔

{๗๓๔} ดูก่อนคฤหบดี เพราะฉะนั้นแล ท่านพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นอากาสานัญจายตนฌาน และวิญญาณที่อาศัยอากาสานัญจายตนฌาน จักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นวิญญาณัญจายตนฌาน และวิญญาณที่อาศัยวิญญาณัญจายตนฌานจักไม่มีแก่เรา’พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นอากิญจัญจายตนฌาน และวิญญาณที่อาศัยอากิญจัญจายตนฌานจักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน และวิญญาณที่อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนฌานจักไม่มีแก่เรา’

ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงสำเหนียกไว้อย่างนี้เถิด

ไม่ยึดมั่นโลกนี้โลกหน้า

{๗๓๕} ดูก่อนคฤหบดี เพราะฉะนั้นแล ท่านพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นโลกนี้ และวิญญาณที่อาศัยโลกนี้จักไม่มีแก่เรา’

พึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักไม่ยึดมั่นโลกหน้า และวิญญาณที่อาศัยโลกหน้าจักไม่มีแก่เรา’

ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงสำเหนียกไว้อย่างนี้เถิด

{๗๓๖} ดูก่อนคฤหบดี เพราะฉะนั้นแล ท่านพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘อารมณ์ใด ที่เราได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้แสวงหา ได้พิจารณาด้วยใจแล้ว เราจักไม่ยึดมั่นอารมณ์แม้นั้น และวิญญาณที่อาศัยอารมณ์นั้นจักไม่มีแก่เรา’ ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงสำเหนียกไว้อย่างนี้เถิด”{๗๓๗} [๓๘๗] เมื่อท่านพระสารีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว อนาถบิณฑิกคฤหบดี ได้ร้องไห้นํ้าตาไหลพราก ขณะนั้นท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะอนาถบิณฑิกคฤหบดีดังนี้ว่า “ดูก่อนคฤหบดี ท่านยังอาลัยอาวรณ์อยู่หรือ”“ข้าแต่ท่านพระอานนท์ กระผมมิได้อาลัยมิได้อาวรณ์ แต่ว่ากระผมได้นั่งใกล้พระศาสดาและหมู่ภิกษุที่น่าเจริญใจมาก็ช้านาน แต่ไม่เคยได้สดับธรรมีกถาเห็นปานนี้เลย”“ดูก่อนคฤหบดี ธรรมีกถาเห็นปานนี้มิได้แจ่มแจ้งแก่คฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวดอก แต่แจ่มแจ้งแก่นักบวชทั้งหลาย”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ถ้าอย่างนั้น ขอธรรมีกถาเห็นปานนี้จงแจ่มแจ้งแก่คฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวบ้างเถิด เพราะกุลบุตรทั้งหลายผู้มีกิเลสธุลีในจักษุน้อย

ก็มีอยู่ เพราะไม่ได้ฟังธรรม กุลบุตรหล่านั้นจะเสียประโยชน์ไป ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่”ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรและท่านพระอานนท์กล่าวสอนอนาถบิณฑิกคฤหบดีด้วยโอวาทนี้แล้วจึงลุกจากอาสนะหลีกไป

อนาถบิณฑิกถึงแก่กรรมเกิดเป็นเทพบุตร

{๗๓๘} ต่อจากนั้น อนาถบิณฑิกคฤหบดี เมื่อท่านพระสารีบุตรและท่านพระอานนท์หลีกไปแล้วไม่นาน ก็ได้ถึงแก่กรรมลง ได้เข้าถึงสวรรคชั้นดุสิตแล ครั้งนั้น เมื่อราตรีใกล้จะผ่านพ้นไป อนาถบิณฑิกเทพบุตรมีรัศมีงามส่องพระเชตวันให้สว่างไสวไปทั่ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ยืน ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ยืนเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

พระเชตวันนี้เป็นที่เกื้อกูล ที่หมู่สงฆ์อยู่อาศัยกัน

องค์พระธรรมราชาก็ประทับอยู่ เป็นที่เกิดปีติแก่

ข้าพระองค์

สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยธรรม ๕ประการ

นี้ คือ กรรม ๑ วิชชา ๑ ธรรม ๑ ศีล ๑ ชีวิตอุดม ๑

ไม่ใช่บริสุทธิ์ด้วยโคตรหรือด้วยทรัพย์

เพราะฉะนั้นแล บุคคลผู้เป็นบัณฑิตเมื่อเล็งเห็น

ประโยชน์ของตน พึงเลือกเฟ้นธรรมโดยแยบคาย ย่อม

บริสุทธิ์ในธรรมนั้นได้ด้วยอาการนี้

พระสารีบุตรนั้นแลย่อมบริสุทธิ์ด้วยปัญญา ด้วย

ศีล และด้วยความสงบ ความจริงภิกษุผู้ถึงฝั่งแล้วขั้น

สูงสูดก็ขั้นพระสารีบุตรนี้”

อนาถบิณฑิกเทพบุตรกล่าวดังนี้แล้ว พระศาสดาทรงพอพระทัย ลำดับนั้น อนาถบิณฑิกเทพบุตรทราบว่าพระศาสดาทรงพอพระทัย จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วหายตัวไป ณ ที่นั้นเอง{๗๓๙} [๓๘๘] ครั้งนั้นแล พอล่วงราตรีนั้นไปแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อคืนนี้ เมื่อราตรีใกล้จะผ่านพ้นไป มีเทพบุตรตนหนึ่งมีรัศมีงาม ส่องพระเชตวันให้สว่างไสวไปทั่ว เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ครั้นแล้วถวายบังคมเราแล้วได้ยืน ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

‘พระเชตวันนี้เป็นที่เกื้อกูล ที่หมู่สงฆ์อยู่อาศัยกัน

องค์พระธรรมราชาก็ประทับอยู่ เป็นที่เกิดปีติแก่ข้า

พระองค์

สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยธรรม ๕ประการ

นี้ คือ กรรม ๑ วิชชา ๑ ธรรม ๑ ศีล ๑ ชีวิตอุดม ๑

ไม่ใช่บริสุทธิ์ด้วยโคตรหรือด้วยทรัพย์

เพราะฉะนั้นแล บุคคลผู้เป็นบัณฑิตเมื่อเล็งเห็น

ประโยชน์ของตน พึงเลือกเฟ้นธรรมโดยแยบคาย ย่อม

บริสุทธิ์ในธรรมนั้นได้ด้วยอาการนี้

พระสารีบุตรนั้นแลย่อมบริสุทธิ์ด้วยปัญญา ด้วย

ศีล และด้วยความสงบ ความจริงภิกษุผู้ถึงฝั่งแล้ว

ขั้นสูงสูดก็ขั้นพระสารีบุตรนี้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทพบุตรนั้นได้กล่าวดังนี้แล้ว รู้ว่าพระศาสดาทรงพอพระทัย จึงถวายบังคมเรา ทำประทักษิณแล้วหายตัวไป ณ ที่นั้นแล”

{๗๔๐} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เทพบุตรนั้นคงจักเป็นอนาถบิณฑิกเทพบุตรแน่ เพราะอนาถบิณฑิกคฤหบดีได้เป็นผู้เลื่อมใสแล้วในท่านพระสารีบุตร”‘ดูก่อนอานนท์ ถูกแล้ว ๆ เท่าที่คาดคะเนนั้นแล เธอลำดับเรื่องถูกแล้ว เทพบุตรนั้นคืออนาถบิณฑิกเทพบุตร มิใช่ใครอื่น”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ อนาถปิณฑิโกวาทสูตรที่ ๑

๒. ฉันโนวาทสูตร

ว่าด้วยพระสารีบุตรให้โอวาทพระฉันนะ

{๗๔๑} [๓๘๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ สมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาจุนทะ และท่านพระฉันนะอยู่บนภูเขาคิชฌกูฏ ก็แลสมัยนั้น ท่านพระฉันนะอาพาธเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนาครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระมหาจุนทะถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกะท่านพระมหาจุนทะดังนี้ว่า “มา