๓. ปุณโณวาทสูตร เล่ม ๑๔

๓. ปุณโณวาทสูตร

ว่าด้วยทรงประทานพระโอวาทแก่พระปุณณเถระ

{๗๕๔} [๓๙๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระปุณณะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับครั้น แล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งนั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดสั่งสอนข้าพระองค์ด้วยพระโอวาทย่อ ๆ พอที่ข้าพระองค์ ได้สดับธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จะปลีกตัวออกไปอยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนปุณณะ ถ้าอย่างนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ท่านปุณณะทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พร้อมแล้ว พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

{๗๕๕} “ดูก่อนปุณณะ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน พร่ำถึง หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ ความยินดีย่อมเกิดขึ้นแก่เธอผู้เพลิดเพลิน พร่ำถึง หมกมุ่นรูปนั้นได้ ดูก่อนปุณณะ เรากล่าวว่า ‘เพราะความยินดีเกิด ทุกข์จึงเกิด’

เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ...

กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ...

รสที่รู้พึงแจ้งด้วยชิวหา ...

โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย ...

ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน พร่ำถึง หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ ความยินดีย่อมเกิดขึ้นแก่เธอผู้เพลิดเพลิน พร่ำถึง หมกมุ่น ธรรมารมณ์นั้นได้ ดูก่อนปุณณะ เรากล่าวว่า ‘เพราะความยินดีเกิด ทุกข์ก็เกิด’{๗๕๖} ดูก่อนปุณณะ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่พรํ่าถึง ไม่หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ ความยินดีของเธอผู้ไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นรูปนั้นย่อมดับไป ดูก่อนปุณณะ เรากล่าวว่า ‘เพราะความยินดีดับ ทุกข์จึงดับ’เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ..

กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ...

รสที่รู้พึงแจ้งด้วยชิวหา ..

โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย ..

ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ ความยินดีของเธอผู้ไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นรูปนั้นย่อมดับไป ดูก่อนปุณณะ เรากล่าวว่า ‘เพราะความยินดีดับ ทุกข์ก็ดับ’ดูก่อนปุณณะ ก็เธออันเรากล่าวสอนด้วยโอวาทย่อนี้แล้วจักอยู่ในชนบทไหนเล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสั่งสอนด้วยโอวาทย่อนี้แล้วจักอยู่ที่ชนบทที่ชื่อสุนาปรันตะ”

{๗๕๗} [๓๙๖] “ดูก่อนปุณณะ พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทดุร้ายหยาบช้านัก ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักด่าว่าจักบริภาษเธอ เธอจักมีความคิดอย่างไรในมนุษย์พวกนั้น”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักด่าว่าจักบริภาษข้าพระองค์ ข้าพระองค์ก็จักมีความคิดในพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทนี้ยังดีหนอ ที่ไม่ใช้ฝ่ามือตบตีเรา ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้า ข้าพระองค์มีความคิดในมนุษย์พวกนั้นอย่างนี้”{๗๕๘} “ดูก่อนปุณณะก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ฝ่ามือตบตีเธอเล่า เธอจักมีความคิดอย่างไรในมนุษย์พวกนั้น”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ฝ่ามือตบดีข้าพระองค์ ข้าพระองค์ก็จักมีความคิดในพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทนี้ยังดีหนอ ที่ไม่ใช้ก้อนดินขว้างปาเรา ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้า ข้าพระองค์จักมีความคิดในมนุษย์พวกนั้นอย่างนี้”{๗๕๙} “ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ก้อนดินขว้างปาเธอเล่า เธอจักมีความคิดอย่างไรในมนุษย์พวกนั้น”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ก้อนดินขว้างปาพระองค์ ข้าพระองค์ก็จักมีความคิดในพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทนี้ยังดีหนอ ที่ไม่ใช้ท่อนไม้ทุบตีเรา ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้า ข้าพระองค์จักมีความคิดในมนุษย์พวกนั้นอย่างนี้”{๗๖๐} “ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ท่อนไม้ทุบตีเธอเล่า เธอจักมีความคิดอย่างไรในมนุษย์พวกนั้น”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ท่อนไม้ทุบตีข้าพระองค์ ข้าพระองค์จักมีความคิดในพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์

ชาวสุนาปรันตชนบทนี้ยังดีหนอ ที่ไม่ใช้ศัสตราประหัตประหารเรา’ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้า ข้าพระองค์ก็จักมีความคิดในมนุษย์พวกนั้นอย่างนี้’

{๗๖๑} “ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ศัสตราประหัตประหารเธอเล่า เธอจักมีความคิดอย่างไรในมนุษย์พวกนั้น”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ศัสตราประหัตประหารข้าพระองค์ ข้าพระองค์ก็จักมีความคิดในพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทนี้ยังดีหนอ ที่ไม่ปลิดชีพเราเสียด้วยศัสตราอันคม’ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้าข้าพระองค์จักมีความคิดในมนุษย์พวกนั้นอย่างนี้’

{๗๖๒} “ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักปลิดชีพเธอเสียด้วยศัสตราอันคมเล่า เธอจักมีความคิดอย่างไรในมนุษย์พวกนั้น”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักปลิดชีพข้าพระองค์ด้วยศัสตราอันคม ข้าพระองค์ก็จักมีความคิดในพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘มีอยู่แล เหล่าสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่อึดอัดเอือมระอากายและชีวิต จึงแสวงหาศัสตรามาทำลายชีวิตตัวเองกัน เราไม่ต้องแสวงหาสิ่งดังนั้นเลย ก็ได้ศัสตรามาทำลายชีวิตแล้ว’ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้า ข้าพระองค์จักมีความคิดในมนุษย์พวกนั้นอย่างนี้”{๗๖๓} “สาธุ สาธุ ปุณณะ เธอพร้อมมูลด้วยความข่มใจและความสงบระงับนี้ ก็สามารถที่จะอยู่ในสุนาปรันตชนบทได้แล ดูก่อนปุณณะ เธอจงกำหนดเวลาที่ควรไปในบัดนี้เถิด”

{๗๖๔} [๓๙๗] ครั้งนั้นแล ท่านพระปุณณะยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณ

แล้วเก็บเสนาสนะ ถือบาตรจีวรเดินทางจาริกมุ่งตรงไปยังสุนาปรันตชนบท จาริกไปโดยลำดับได้ลุถึงสุนาปรันตชนบทแล้ว

ทราบว่า ท่านพระปุณณะอยู่ในสุนาปรันตชนบทนั้น ต่อจากนั้น ท่านพระปุณณะทำให้ชาวสุนาปรันตชนบทมาแสดงตนเป็นอุบาสกประมาณ ๕๐๐ คน เป็นอุบาสิกาประมาณ ๕๐๐ คนภายในพรรษานั้นเอง และตัวท่านได้ทำให้แจ้งซึ่งวิชชา ๓ ภายในพรรษานั้นเหมือนกัน ต่อมาท่านก็ได้ปรินิพพานครั้งนั้นแล ภิกษุหลายรูปเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กุลบุตรชื่อปุณณะที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสั่งสอนด้วยพระโอวาทย่อนั้น มรณภาพเสียแล้ว คติของท่านเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร”{๗๖๕} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุณณกุลบุตรเป็นบัณฑิต ได้บรรลุธรรรมสมควรแก่ธรรมแล้ว ทั้งไม่รบกวนเราเพราะเหตุแห่งธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุณณกุลบุตรปรินิพพานแล้ว”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ปุณโณวาทสูตรที่ ๓

๔. นันทโกวาทสูตร

ว่าด้วยโอวาทของพระนันทกเถระ

{๗๖๖} [๓๙๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระมหาปชาบดี