๘. มหาหัตถิปโทปมสูตร เล่ม ๑๒

ข้าแต่พระสมณโคดมผู้เจริญพระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย อย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คน หลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีสายตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระโคดมผู้เจริญ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ ขอพระโคดมผู้เจริญได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป

จบ จูฬหัตถิปโทปมสูตรที่ ๗

๘. มหาหัตถิปโทปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยรอยเท้าช้าง สูตรใหญ่

{๓๔๐} [๓๐๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตร เรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นขาน รับคำของท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า

“ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายรอยเท้าของสัตว์ทั้งหลาย ผู้สัญจรไปมาบน แผ่นดินเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีทั้งหมดนั้นย่อมถึงความรวมลงในรอยเท้าช้าง รอยเท้าช้างชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ารอยเท้าเหล่านั้น เพราะรอยเท้าช้าง มีขนาดใหญ่ แม้ฉันใด กุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามี ทั้งหมดนั้นย่อม ถึงการสงเคราะห์เข้าในอริยสัจ ๔ ฉันนั้นเหมือนกันแลในอริยสัจ ๔ คืออะไรบ้าง คือ ในทุกขอริยสัจ ในทุกขสมุทัยอริยสัจ ในทุกขนิโรธอริยสัจ ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ

{๓๔๑} [๓๐๑] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ทุกขอริยสัจเป็นไฉน คือ แม้ชาติก็ เป็นทุกข์ แม้ชราก็เป็นทุกข์ แม้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ก็เป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ (สิ่งนั้น) แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อุปาทานขันธ์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ อุปาทานขันธ์ คือรูป ๑ อุปาทานขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทาน ขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อุปาทานขันธ์คือรูปเป็นไฉน คือ มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็มหาภูตรูป ๔ คืออะไรบ้าง คือ ปฐวีธาตุ ๑ อาโปธาตุ ๑ เตโชธาตุ ๑ วาโยธาตุ ๑

ปฐวีธาตุ (ธาตุดิน)

{๓๔๒} [๓0๒] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ปฐวีธาตุเป็นไฉน คือ ปฐวีธาตุที่ อยู่ภายในก็มี ปฐวีธาตุที่อยู่ภายนอกก็มี

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ปฐวีธาตุที่อยู่ภายในเป็นไฉน คือ รูปอย่างใด อย่างหนึ่งที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของหยาบ มีลักษณะแข้นแข็ง จับต้องได้ ได้แก่ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า หรือสิ่งใด สิ่งหนึ่งอย่างอื่นที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของหยาบ มีลักษณะแข้นแข็ง จับ ต้องได้ นี้เรียกว่าปฐวีธาตุที่อยู่ภายในก็ปฐวีธาตุที่อยู่ภายในก็ดี ปฐวีธาตุที่อยู่ภายนอกก็ดี ต่างก็เป็นปฐวีธาตุ เหมือนกัน ปฐวีธาตุนั้นบุคคลพึงเห็นด้วยปัญญาที่ถูกต้องตามความเป็นจริง อย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เพราะ

บุคคลเห็นปฐวีธาตุด้วยปัญญาอันถูกต้อง ตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในปฐวีธาตุ จิตย่อมคลายกำหนัดในปฐวีธาตุ

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ย่อมจะมีได้แล เวลาที่ปฐวีธาตุที่อยู่ภายนอกจะกำเริบขึ้น ในเวลานั้นปฐวีธาตุที่อยู่ภายนอกจะอันตรธานไป

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ธรรมดาว่าความเป็นของไม่เที่ยง ความเป็น ของสิ้นไปเป็นธรรมดาความเป็นของเสื่อมไปเป็นธรรมดาความเป็นของ แปรปรวนไปเป็นธรรมดายังปรากฏแก่ปฐวีธาตุที่อยู่ภายนอกนั้นซึ่งใหญ่ถึง เพียงนั้นได้ไฉนจึงจะไม่ปรากฏแก่กายนี้ซึ่งดำรงอยู่เพียงเล็กน้อย ที่ถูกตัณหาเข้าไปยึดมั่นแล้วว่า ‘เป็นเรา’ ว่า ‘เป็นของเรา’ ว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้เล่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ความยึดถือด้วยอำนาจตัณหา มานะ และทิฏฐิในปฐวีธาตุที่อยู่ ภายในนั้นก็จะไม่มีแก่ภิกษุนั้นเลย

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าหากว่าจะมีบุคคลอื่นมาด่า มาบริภาษ มากราดเกรี้ยว มาเบียดเบียนภิกษุนั้นไซร้ ภิกษุนั้นก็ย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ทุกขเวทนา อันเกิดแต่โสตสัมผัสนี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็แต่ว่าทุกขเวทนานั้นแลอาศัยเหตุ จึงเกิดขึ้นได้ ไม่อาศัยเหตุจะเกิดขึ้นไม่ได้ ทุกขเวทนานี้อาศัยอะไรเล่าจึงเกิดขึ้น ทุกขเวทนานี้อาศัยผัสสะจึงเกิดขึ้น’ ภิกษุนั้นแลย่อมเห็นว่า ‘ผัสสะเป็นของไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘เวทนาเป็นของไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘สัญญาเป็นของ ไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นของไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘วิญญาณเป็นของไม่เที่ยง’ จิตซึ่งมีธาตุเป็นอารมณ์นั่นแหละของภิกษุนั้น ย่อมแล่นไป ย่อมผ่องใส ย่อมตั้งมั่น ย่อมหลุดพ้นดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าหากว่าจะมีบุคคลอื่นมาพยายามทำร้ายภิกษุนั้นด้วยอาการที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าชอบใจ คือ ทำร้ายด้วย ฝ่ามือบ้าง ทำร้ายด้วยก้อนดินบ้าง ทำร้ายด้วยท่อนไม้บ้าง ทำร้ายด้วยศัสตราบ้างไซร้ ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘กายนี้ก็เป็นอย่างนั้น คือ การ ทำร้ายด้วยฝ่ามือย่อมจะมากรํ้ากรายเอาบ้าง การทำร้ายด้วยก้อนดินย่อมจะ

มากร้ำกรายเอาบ้าง การทำร้ายด้วยท่อนไม้ย่อมจะมากรํ้ากรายเอาบ้าง การทำร้ายด้วยศัสตราย่อม จะมากรํ้ากรายเอาบ้าง อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้า ก็ได้ตรัสไว้ในพระโอวาทอันเปรียบด้วยเลื่อย ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากจะมีพวกโจรผู้มีความประพฤติต่ำช้าใช้เลื่อยที่มีมือจับสองข้างมาเลื่อยอวัยวะ ใหญ่น้อยของพวกเธอ ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดมีใจคิดร้ายในโจรเหล่านั้น ภิกษุ หรือภิกษุณีรูปนั้น ไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสั่งสอนของเรา’ ดังนี้

อนึ่ง ความ เพียรที่เราปรารภแล้วก็จักไม่ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นแล้วก็จักไม่หลงลืม กายที่สงบแล้วก็จักไม่กระวนกระวาย จิตที่ตั้งมั่นแล้วก็จักมีอารมณ์แน่วแน่ ตอนนี้ ถึงการทำร้ายด้วยฝ่ามือก็ดี การทำร้ายด้วยก้อนดินก็ดี การทำร้ายด้วยท่อน ไม้ก็ดี การทำร้ายด้วยศัสตราก็ดีจะมากรํ้ากรายกายนี้ก็ตามทีเถิด เราจะขอ ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนี้ให้จงได้’ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย หากว่าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัย กุศลธรรมดำรงอยู่ไม่ได้ไซร้ ภิกษุนั้นย่อมสลด ย่อมหดหู่เพราะเหตุนั้นว่า ‘ไม่เป็นลาภของเราหนอ เราไม่มีลาภเลยหนอเราได้ชั่วแล้วหนอ เราได้ไม่ ดีแล้วหนอ ที่เราระลึกถึงพระพุทธเจ้าอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมก็ยังดำรงอยู่ไม่ได้’

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย หญิงสะใภ้เห็นพ่อผัวเข้าย่อมสลด ย่อมหดหู่แม้ ฉันใด หากว่าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอยู่อย่างนี้ระลึกถึงพระธรรม อยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมดำรงอยู่ไม่ได้ ไซร้ ภิกษุนั้นย่อมสลด ย่อมหดหู่เพราะเหตุนั้นว่า ‘ไม่เป็นลาภของเราหนอ เราไม่มีลาภเลยหนอ เราได้ชั่วแล้วหนอ เราได้ไม่ดีแล้วหนอ ที่เราระลึกถึง พระพุทธเจ้าอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอยู่อย่างนี้ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่ อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมก็ยังดำรงอยู่ไม่ได้’ ฉันนั้นเหมือนกันแล

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายหากว่าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอยู่ อย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขา อันอาศัยกุศลธรรมย่อมดำรงอยู่ได้ด้วยดีไซร้ ภิกษุนั้นย่อมปลื้มใจเพราะเหตุที่ อุเบกขาดำรงอยู่ได้ด้วยดีนั้น ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ด้วยเหตุแม้มีประมาณ เท่านี้แล คำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นอันภิกษุทำให้มากแล้ว

อาโปธาตุ (ธาตุนํ้า)

{๓๔๓} [๓๐๓] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อาโปธาตุเป็นไฉน คือ อาโปธาตุที่อยู่ ภายในก็มี ที่อยู่ภายนอกก็มี

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อาโปธาตุที่อยู่ภายในเป็นไฉน คือ สิ่งที่อยู่ ภายใน อาศัยตน เป็นของเหลว มีลักษณะเอิบอาบ จับต้องได้ ได้แก่ ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างอื่นที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของเหลว มีลักษณะ เอิบอาบ จับต้องได้ นี้เรียกว่าอาโปธาตุที่อยู่ภายในก็อาโปธาตุที่อยู่ภายในก็ดี อาโปธาตุที่อยู่ภายนอกก็ดี ต่างก็เป็นอาโป ธาตุเหมือนกันอาโปธาตุนั้นบุคคลพึงเห็นด้วยปัญญาที่ถูกต้องตามความเป็น จริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา, ดังนี้ เพราะบุคคลเห็นอาโปธาตุนั้นด้วยปัญญาที่ถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในอาโปธาตุ จิตย่อมคลายกำหนัดในอาโปธาตุดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ย่อมจะมีได้แลเวลาที่อาโปธาตุที่อยู่ภายนอกจะกำเริบขึ้น คือ อาโปธาตุที่อยู่ภายนอกนั้นย่อมพัดเอาหมู่บ้านไปบ้าง พัดเอานิคมไปบ้าง พัดเอาเมืองไปบ้าง พัดเอาชนบทไปบ้าง พัดเอาส่วนแห่งชนบทไปบ้าง

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายย่อมจะมีได้แลเวลาที่นํ้าในมหาสมุทรจะงวด ลึกลงไป ๑๐๐ โยชน์บ้าง ๒๐๐ โยชน์บ้าง ๓๐๐ โยชน์บ้าง ๔๐๐ โยชน์บ้าง ๕๐๐โยชน์บ้าง ๖๐๐ โยชน์บ้าง ๗๐๐ โยชน์บ้าง

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ย่อมจะมีได้แลเวลาที่นํ้าในมหาสมุทรจะขังอยู่ ๗ ชั่วลำตาลบ้าง ๖ ชั่วลำตาลบ้าง ๕ ชั่วลำตาลบ้าง ๔ ชั่วลำตาลบ้าง ๓ ชั่วลำตาลบ้าง ๒ ชั่วลำตาลบ้าง ๑ ชั่วลำตาลบ้าง

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ย่อมจะมีได้แลเวลาที่นํ้าในมหาสมุทรจะขังอยู่ ๗ ชั่วคนบ้าง ๖ ชั่วคนบ้าง ๕ ชั่วคนบ้าง ๔ ชั่วคนบ้าง ๓ ชั่วคนบ้าง ๒ ชั่วคนบ้าง ประมาณ ๑ ชั่วคนบ้าง

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ย่อมจะมีได้แลเวลาที่นํ้าในมหาสมุทรจะขังอยู่ กึ่งชั่วคนบ้าง ประมาณสะเอวบ้าง ประมาณเข่าบ้าง ประมาณข้อเท้าบ้าง ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แต่ย่อมจะมีได้เหมือนกันเวลาที่นํ้าในมหาสมุทร จะไม่มีแม้เพียงแค่พอเปียกข้อนิ้วมือ

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ธรรมดาว่าความเป็นของไม่เที่ยง ความเป็น ของสิ้นไปเป็นธรรมดา ความเป็นของเสื่อมไปเป็นธรรมดา ความเป็นของแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ยังปรากฏแก่อาโปธาตุที่อยู่ภายนอกนั้น ซึ่งมีมากถึงเพียงนั้นได้ ไฉนจึงจะไม่ปรากฏแก่กายนี้ซึ่งดำรงอยู่เพียงเล็กน้อย ที่ถูกตัณหาเข้าไปยึดมั่นแล้วว่า ‘เป็นเรา’ ว่า ‘เป็นของเรา’ ว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้เล่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ความยึดถือด้วยอำนาจตัณหา มานะ และทิฏฐิในอาโปธาตุที่อยู่ภายในนั้นก็จะไม่มีแก่ภิกษุนั้นเลยดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย หากว่าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขา อันอาศัยกุศลธรรมย่อมดำรงอยู่ได้ด้วยดีไซร้ ภิกษุนั้นย่อมปลื้มใจเพราะเหตุที่ อุเบกขาดำรงอยู่ได้ด้วยดีนั้น ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ด้วยเหตุแม้มีประมาณเท่านี้แล คำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นอันภิกษุทำให้มากแล้ว

เตโชธาตุ (ธาตุไฟ)

{๓๔๔} [๓๐๔] ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็เตโชธาตุเป็นไฉน คือ เตโชธาตุ ที่อยู่ภายในก็มี เตโชธาตุที่อยู่ภายนอกก็มี

ก็เตโชธาตุที่อยู่ภายในเป็นไฉน คือ สิ่งที่อยู่ภายใน อาศัยตนเป็น ของร้อน มีลักษณะร้อน ถูกต้องได้ ได้แก่ ไฟที่ยังกายให้อบอุ่น ให้ทรุดโทรม ให้กระวนกระวาย และไฟที่เผาอาหารที่กิน ที่ดื่ม ที่เคี้ยว ที่ลิ้ม ให้ย่อยไปด้วยดี หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างอื่นอันมีอยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของร้อน มีลักษณะ ร้อน ถูกต้องได้ นี้เรียกว่าเตโชธาตุที่อยู่ภายใน ก็เตโชธาตุที่อยู่ภายในก็ดี เตโชธาตุที่อยู่ภายนอกก็ดี ต่างก็เป็นเตโชธาตุเหมือนกัน เตโชธาตุนั้นบุคคล พึงเห็นด้วยปัญญาที่ถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เรา ไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เพราะบุคคลเห็นเตโชธาตุด้วยปัญญา ที่ ถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายเตโชธาตุ จิตย่อมคลาย กำหนัดในเตโชธาตุดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ย่อมจะมีได้แลเวลาที่เตโชธาตุที่อยู่ภายนอกจะ กำเริบขึ้น คือ เตโชธาตุที่อยู่ภายนอกนั้นจะไหม้หมู่บ้านบ้าง ไหม้นิคมบ้าง ไหม้เมืองบ้างไหม้ชนบทบ้างไหม้ส่วนแห่งชนบทบ้างเตโชธาตุที่อยู่ ภายนอกนั้นมาถึงหญ้าสด หนทาง ภูเขา น้ำ หรือภูมิภาคอันเป็นที่รื่นรมย์ ไม่มีเชื้อ จึงจะดับไปเอง

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แต่ย่อมจะมีได้เหมือนกันเวลาที่ผู้คนพากันหาไฟ ด้วยขนไก่บ้าง ด้วยการขูดหนังบ้าง

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ธรรมดาว่าความเป็นของไม่เที่ยง ความเป็น ของสิ้นไปเป็นธรรมดา ความเป็นของเสื่อมไปเป็นธรรมดา ความเป็นของ แปรปรวนไปเป็นธรรมดายังปรากฏแก่เตโชธาตุที่อยู่ภายนอกนั้นซึ่งยิ่งใหญ่ถึง เพียงนั้นได้ไฉนจึงจะไม่ปรากฏแก่กายนี้ซึ่งดำรงอยู่เพียงเล็กน้อยที่ถูก ตัณหาเข้าไปยึดมั่นแล้วว่า ‘เป็นเรา’ ว่า ‘เป็นของเรา’ ว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้เล่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ความยึดถือด้วยอำนาจตัณหา มานะ และทิฏฐิในเตโชธาตุที่อยู่ ภายในนั้นก็จะไม่มีแก่ภิกษุนั้นเลย

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย หากว่าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอยู่ อย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขา อันอาศัยกุศลธรรมย่อมดำรงอยู่ได้ด้วยดีไซร้ ภิกษุนั้นย่อมปลื้มใจเพราะเหตุที่ อุเบกขาดำรงอยู่ได้ด้วยดีนั้น ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายด้วยเหตุแม้มีประมาณ เท่านี้แล คำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นอันภิกษุทำให้มากแล้ว

วาโยธาตุ (ธาตุลม)

{๓๔๕} [๓๐๕] ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็วาโยธาตุเป็นไฉน คือ วาโยธาตุ ที่อยู่ภายในก็มี ที่อยู่ภายนอกก็มี

ก็วาโยธาตุที่อยู่ภายในเป็นไฉน คือ สิ่งที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของเคลื่อนไหว มีลักษณะพัดไปมา ถูกต้องได้ ได้แก่ ลมพัดขึ้นเบื้องบน ลมพัดลงเบื้องต่ำ ลมในท้อง ลมในไส้ ลมแล่นไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ ลมหายใจเข้า ลมหายใจออก หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างอื่นที่อยู่ภายในอาศัยตน เป็นของเคลื่อนไหว มีลักษณะพัดไปมา ถูกต้องได้ นี้เราเรียกว่าวาโยธาตุ ที่อยู่ภายในวาโยธาตุที่อยู่ภายในก็ดี วาโยธาตุที่อยู่ภายนอกก็ดี ต่างก็เป็นวาโยธาตุ เหมือนกัน วาโยธาตุนั้นบุคคลพึงเห็นด้วยปัญญาที่ถูกต้องตามความเป็นจริง อย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา, ดังนี้ เพราะ บุคคลเห็นวาโยธาตุนั้นด้วยปัญญาอันถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในวาโยธาตุ จิตย่อมคลายกำหนัดในวาโยธาตุดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายย่อมจะมีได้แลเวลาที่วาโยธาตุที่อยู่ภายนอก จะกำเริบขึ้น คือ วาโยธาตุที่อยู่ภายนอกนั้น ย่อมพัดเอาหมู่บ้านไปบ้าง พัดเอานิคมไปบ้าง พัดเอาเมืองไปบ้าง พัดเอาชนบทไปบ้าง พัดเอาส่วนแห่งชนบทไปบ้าง

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายแต่ย่อมจะมีได้เหมือนกันเวลาที่ผู้คนพากันหา ลมด้วยใบตาลบ้าง ด้วยพัดโบกบ้าง ในเดือนท้ายแห่งฤดูร้อน ซึ่งแม้หญ้า ทั้งหลายที่ชายคาก็ไม่ไหวติง

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ธรรมดาว่าความเป็นของไม่เที่ยง ความเป็น ของสิ้นไปเป็นธรรมดา ความเป็นของเสื่อมไปเป็นธรรมดาความเป็นของ แปรปรวนไปเป็นธรรมดายังปรากฏแก่วาโยธาตุที่อยู่ภายนอกนั้นซึ่งยิ่งใหญ่ถึง เพียงนั้นได้ไฉนจึงจะไม่ปรากฏแก่กายนี้ซึ่งดำรงอยู่เพียงเล็กน้อยที่ถูก ตัณหาเข้าไปยึดมั่นแล้วว่า ‘เป็นเรา, ว่า ‘เป็นของเรา, ว่า ‘เรามีอยู่, ดังนี้เล่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ความยึดถือด้วยอำนาจตัณหา มานะ และทิฏฐิในวาโยธาตุที่ อยู่ภายในนั้นก็จะไม่มีแก่ภิกษุนั้นเลย

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายถ้าหากว่าจะมีบุคคลอื่นมาด่า มาบริภาษมา กราดเกรี้ยว มาเบียดเบียนภิกษุนั้นไซร้ ภิกษุนั้นก็ย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ทุกขเวทนา อันเกิดแต่โสตสัมผัสนี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็แต่ว่าทุกขเวทนานั้นแลอาศัยเหตุจึงเกิดขึ้นได้ ไม่อาศัยเหตุจะเกิดขึ้นไม่ได้ ทุกขเวทนานี้อาศัยอะไรเล่าจึงเกิดขึ้น ทุกขเวทนานี้อาศัยผัสสะจึงเกิดขึ้น, ภิกษุนั้นแลย่อมเห็นว่า ‘ผัสสะ เป็นของไม่เที่ยง, ย่อมเห็นว่า ‘เวทนาเป็นของไม่เที่ยง, ย่อมเห็นว่า ‘สัญญาเป็นของไม่เที่ยง, ย่อมเห็นว่า 'สังขารทั้งหลายเป็นของไม่เที่ยง, ย่อมเห็นว่า ‘วิญญาณเป็นของไม่เที่ยง, จิตซึ่งมีธาตุเป็นอารมณ์นั้นแหละ ของภิกษุนั้น ย่อมแล่นไป ย่อมผ่องใส ย่อมตั้งมั่น ย่อมหลุดพ้นดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าหากว่าจะมีบุคคลอื่นมาพยายามทำร้ายภิกษุ นั้นด้วยอาการที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าชอบใจ คือ ทำร้ายด้วย ฝ่ามือบ้าง ทำร้ายด้วยก้อนดินบ้าง ทำร้ายด้วยท่อนไม้บ้าง ทำร้ายด้วยศัสตราบ้างไซร้ ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘กายนี้ก็เป็นอย่างนั้น คือ การ ทำร้ายด้วยฝ่ามือย่อมจะมากรํ้ากรายเอาบ้าง การทำร้ายด้วยก้อนดินย่อมจะมากรํ้ากรายเอาบ้าง การทำร้ายด้วยท่อนไม้ย่อมจะมากรํ้ากรายเอาบ้าง การ

ทำร้ายด้วยศัสตราย่อมจะมากรํ้ากรายเอาบ้าง อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ ตรัสไว้ในพระโอวาทอันเปรียบด้วยเลื่อยดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากจะ มีพวกโจรผู้มีความประพฤติต่ำช้า ใช้เลื่อยที่มีมือจับสองข้างมาเลื่อยอวัยวะใหญ่ น้อยของพวกเธอ ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดมีใจคิดร้ายในโจรเหล่านั้น ภิกษุหรือ ภิกษุณีรูปนั้นไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสั่งสอนของเรา, ดังนี้

อนึ่ง ความเพียร ที่เราปรารภแล้วก็จักไม่ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นแล้วก็จักไม่หลงลืม กายที่สงบแล้วก็จักไม่กระวนกระวาย จิตที่ตั้งมั่นแล้วก็จักมีอารมณ์แน่วแน่ ตอนนี้ ถึงการทำร้ายด้วยฝ่ามือก็ดี การทำร้ายด้วยก้อนดินก็ดี การทำร้ายด้วยท่อนไม้ก็ดี การทำร้ายด้วยศัสตราก็ดี จะมากรํ้ากรายกายนี้ก็ตามทีเถิด เราจะขอทำ ตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนี้ให้จงได้’ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย หากว่าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัย กุศลธรรมดำรงอยู่ไม่ได้ไซร้ ภิกษุนั้นย่อมสลด ย่อมหดหู่เพราะเหตุนั้นว่า ‘ไม่เป็นลาภของเราหนอ เราไม่มีลาภเลยหนอ เราได้ชั่วแล้วหนอเราได้ไม่ ดีแล้วหนอ ที่เราระลึกถึงพระพุทธเจ้าอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมก็ยังดำรงอยู่ไม่ได้,

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย หญิงสะใภ้เห็นพ่อผัวเข้าย่อมสลด ย่อมหดหู่แม้ ฉันใด หากว่าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรม อยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมดำรงอยู่ไม่ได้ไซร้ ภิกษุนั้นย่อมสลด ย่อมหดหู่เพราะเหตุนั้นว่า ‘ไม่เป็นลาภของเราหนอ เราไม่มีลาภเลยหนอ เราได้ชั่วแล้วหนอ เราได้ไม่ดีแล้วหนอ ที่เราระลึกถึง พระพุทธเจ้าอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมก็ยังดำรงอยู่ไม่ได้, ฉันนั้นเหมือนกันแล

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายหากว่าเมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้าอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระธรรมอยู่อย่างนี้ ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขา

อันอาศัยกุศลธรรมย่อมดำรงอยู่ได้ด้วยดีไซร้ ภิกษุนั้นย่อมปลื้มใจเพราะเหตุที่ อุเบกขาดำรงอยู่ได้ด้วยดีนั้น ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ด้วยเหตุแม้มีประมาณเท่านี้แล คำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นอันภิกษุทำให้มากแล้ว

ผู้เห็นธรรม

{๓๔๖} [๓๐๖]*๑ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อากาศอาศัยไม้ อาศัยเถาวัลย์ อาศัย ดินเหนียว และอาศัยหญ้าแวดล้อมแล้ว ย่อมถึงการนับว่า ‘เรือน’ ฉันใด อากาศอาศัยกระดูก อาศัยเอ็น อาศัยเนื้อ และอาศัยหนังแวดล้อมแล้ว ก็ถึงการนับว่า ‘รูป’ ฉันนั้นเหมือนกันแล

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย หากว่าจักษุซี่งเป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย และรูปซึ่งเป็นอายตนะกายนอกไม่มาสู่คลองจักษุทั้งความใส่ใจอันเกิดแต่ จักษุและรูปนั้นก็ไม่มีความปรากฏแห่งส่วนวิญญาณอันเกิดแต่จักษุและรูป นั้นก็จะยังมีไม่ได้ก่อน

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถึงหากว่าจักษุซึ่งเป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย และรูปซึ่งเป็นอายตนะภายนอกก็มาสู่คลองจักษุ แต่ความใส่ใจอันเกิดแต่จักษุและรูปนั้นไม่มี ความปรากฏแห่งส่วนวิญญาณอันเกิดแต่จักษุและรูปนั้นก็จะยังมีไม่ได้ก่อนเช่นกัน แต่ว่าในกาลใด จักษุซึ่งเป็นอายตนะภายใน ไม่แตกทำลาย และรูปซึ่งเป็นอายตนะภายนอกมาสู่คลองจักษุ ทั้งความใส่ใจ อันเกิดแต่จักษุและรูปก็มีอยู่ ในกาลนั้น ความปรากฏแห่งส่วนวิญญาณอัน เกิดแต่จักษุและรูปนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้รูปแห่งสภาพที่เป็นแล้วอย่างนั้นรวมเข้าในอุปาทานขันธ์คือรูป เวทนา แห่งสภาพที่เป็นแล้วอย่างนั้นรวมเข้าในอุปาทานขันธ์คือเวทนา สัญญาแห่ง สภาพที่เป็นแล้วอย่างนั้นรวมเข้าในอุปาทานขันธ์คือสัญญา สังขารแห่งสภาพ ที่เป็นแล้วอย่างนั้นรวมเข้าในอุปาทานขันธ์คือสังขาร วิญญาณแห่งสภาพที่ เป็นแล้วอย่างนั้นรวมเข้าในอุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดอย่าง

นี้ว่า ‘ว่ากันว่า การรวมกัน การประชุมกัน หมวดหมู่แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ย่อมมีได้ด้วยประการอย่างนี้ อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ไว้ว่า ‘ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาทผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นปฏิจจสมุปบาท’ ดังนี้ ก็ธรรมเหล่านี้คืออุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อ ว่าปฏิจจสมุปปันนธรรม (ธรรมที่อาศัยกันและกันเกิดขึ้นพร้อม) แล ความพอใจ ความอาลัย ความยินดี ความยึดมั่นในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ชื่อว่า ทุกขสมุทัย การกำจัดความกำหนัดด้วยสามารถความพอใจ การละความ กำหนัดด้วยสามารถ ความพอใจในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ชื่อว่าทุกขนิโรธแล, ดังนี้ ดูก่อนท่านผู้มี อายุทั้งหลาย ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้แล คำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นอันภิกษุทำให้มากแล้วดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย หากว่าโสตะซึ่งเป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย...

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย หากว่าฆานะซึ่งเป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย...

ดูก่อนผู้มีอายทั้งหลาย หากว่าชิวหาซึ่งเป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย...

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย หากว่ากายซึ่งเป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย...

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย หากว่ามโน (ใจ) ซึ่งเป็นอายตนะภายในไม่แตก ทำลาย และธรรมารมณ์ซึ่งเป็นอายตนะภายนอกไม่มาสู่คลองมโน ทั้งความ ใส่ใจอันเกิดแต่มโนและธรรมารมณ์นั้นก็ไม่มี ความปรากฏแห่งส่วนวิญญาณ อันเกิดแต่มโนและธรรมารมณ์นั้นก็จะยังมีไม่ได้ก่อน

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถึงหากว่ามโนซึ่งเป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย และธรรมารมณ์ซึ่งเป็นอายตนะภายนอกก็มาสู่คลองมโน แต่ความ ใส่ใจอันเกิดแต่มโนและธรรมารมณ์นั้นไม่มีความปรากฏแห่งส่วนวิญญาณ อันเกิดแต่มโนและธรรมารมณ์นั้นก็จะยังมีไม่ได้ก่อนเช่นกันแต่ว่าในกาลใด มโนซึ่งเป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลายและธรรมารมณ์ซึ่งเป็นอายตนะ ภายนอกมาสู่คลองมโนทั้งความใส่ใจอันเกิดแต่มโนและธรรมารมณ์ก็มีอยู่

ในกาลนั้น ความปรากฏแห่งส่วนวิญญาณอันเกิดแต่มโนและธรรมารมณ์นั้น ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

รูปแห่งสภาพที่เป็นแล้วอย่างนั้นรวมเข้าในอุปาทานขันธ์คือรูป เวทนา แห่งสภาพที่เป็นแล้วอย่างนั้นรวมเข้าในอุปาทานขันธ์คือเวทนา สัญญาแห่ง สภาพที่เป็นแล้วอย่างนั้นรวมเข้าในอุปาทานขันธ์คือสัญญา สังขารแห่งสภาพ ที่เป็นแล้วอย่างนั้นรวมเข้าในอุปาทานขันธ์คือสังขาร วิญญาณแห่งสภาพที่ เป็นแล้วอย่างนั้นรวมเข้าในอุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดอย่าง นี้ว่า ‘ว่ากันว่า การรวมกัน การประชุมกัน หมวดหมู่แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ย่อมมีได้ด้วยประการอย่างนี้

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ไว้ว่า ‘ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นปฏิจจสมุปบาท, ดังนี้ ก็ธรรมเหล่านี้คืออุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่า ปฏิจจสมุปปันนธรรมแล ความพอใจ ความอาลัย ความยินดี ความยึดมั่นใน อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ชื่อว่าทุกขสมุทัย การกำจัดความกำหนัดด้วยสามารถ ความพอใจ การละความกำหนัดด้วยสามารถความพอใจในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ชื่อว่าทุกขนิโรธแล’ ดังนี้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้แล คำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นอันภิกษุทำให้มากแล้ว”ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวธรรมบรรยายนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม ภาษิตของท่านพระสารีบุตรแล้วแล

จบ มหาหัตถิปโทปมสูตรที่ ๘

๙. มหาสาโรปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยแก่นไม้ สูตรใหญ่

ลาภสักการะเป็นกิ่งและใบพรหมจรรย์

{๓๔๗} [๓๐๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ เมื่อพระเทวทัตหลีกไปแล้วไม่นาน ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภพระเทวทัต ได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรบางคนในโลกนี้มีศรัทธาออกจากเรือนมา บวชเป็นบรรพชิตด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ท่วมทับแล้ว ไฉนการทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้จะพึงปรากฏได้’ เธอบวชอย่างนี้แล้วจึงทำ ลาภสักการะและความสรรเสริญให้บังเกิดขึ้นได้ เธอมีความยินดี มีความดำริ เต็มเปี่ยมด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น เพราะลาภสักการะและ ความสรรเสริญนั้น เธอกลับยกตนข่มผู้อื่นว่า ‘เรามีลาภ มีสักการะและมีความ สรรเสริญ ส่วนภิกษุอื่นๆไม่มีชื่อเสียง มีศักดาน้อย’ เธอจึงลืมตัว มัวเมา ประมาท เพราะลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น

เธอประมาทแล้วจึงอยู่เป็นทุกข์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่น มองข้ามกระพี้ มองข้ามเปลือก มองข้ามสะเก็ดไปเสีย ตัด เอาแต่กิ่งและใบไปโดยเข้าใจว่าเป็นแก่นบุรุษผู้มีสายตาเห็นผู้นั้นแล้วจึง กล่าวอย่างนี้ว่า‘บุรุษผู้เจริญนี้ไม่รู้จักแก่น ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบเสียเลยหนอ จริงอย่างนั้น บุรุษผู้เจริญนี้มี ความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่กลับมองข้ามแก่นมองข้ามกระพี้มองข้าม