๖. ปาสราสิสูตร เล่ม ๑๒

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายเพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะได้ โดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ อยู่ก็อาสวะทั้งหลาย ของเธอย่อมเป็นอันสิ้นไปแล้ว เพราะเห็นด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น เป็นผู้ข้ามพ้นตัณหาอันเป็นเหตุให้ข้องอยู่ในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้แล้ว”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ นิวาปสูตรที่ ๕

๖. ปาสราสิสูตร

อุปมาด้วยกองบ่วงดักสัตว์

{๓๑๒} [๒๗๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกถือบาตรจีวร แล้วเสด็จเข้าไปยังพระนครสาวัตถีเพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้นแลภิกษุหลายรูปเข้าไปหาท่านพระอานนท์

ถึงที่พัก ครั้นแล้วได้กล่าวดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระอานนท์ พวกกระผมได้ สดับธรรมีกถาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นเวลานานมาแล้ว ขอ ให้พวกข้าพเจ้าได้สดับธรรมีกถา เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด”

พระอานนท์กล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้นขอพวกท่านจงไปยังอาศรมของ พราหมณ์ชื่อรัมมกะ จึงจะได้สดับธรรมีกถาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า” ภิกษุเหล่านั้นได้รับคำท่านพระอานนท์แล้ว

ครั้งนั้นแลพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนคร สาวัตถีเสด็จกลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังฉันแล้วตรัสเรียกท่านพระ อานนท์มาว่า “ดูก่อนอานนท์ เราจะไปพักผ่อนกลางวันที่ปราสาทของมิคารมาตา ที่บุพพาราม” ท่านพระอานนท์ได้ทูลรับพระดำรัสแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้ากับท่านพระอานนท์ได้เสด็จไปพักผ่อนกลางวันที่ ปราสาทของมิคารมารดาที่บุพพาราม ครั้นตกเย็น จึงเสด็จออกจากที่พักผ่อน แล้วตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจะไปสรงนํ้าที่ท่าปุพพโกฏฐกะกัน” ท่านพระอานนท์ได้ทูลรับพระดำรัสแล้ว[๒๗๓] พระผู้มีพระภาคเจ้ากับท่านพระอานนท์ ได้เสด็จไปสรงนํ้าที่ท่าปุพพโกฏฐกะ สรงเสร็จแล้วจึงเสด็จขึ้นมาทรงจีวรผืนเดียว ประทับยืน ผึ่งพระวรกายอยู่

ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า อาศรมของพราหมณ์ชื่อรัมมกะ อยู่ไม่ไกลเป็นที่รื่นรมย์ น่าเลื่อมใส ขอประทานวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปที่อาศรมนั้นเพื่อทรงอนุเคราะห์ด้วยเถิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพ ครั้นแล้ว ได้เสด็จไปที่อาศรมของพราหมณ์ชื่อรัมมกะ

{๓๑๓} ขณะนั้น ภิกษุหลายรูปนั่งสนทนาธรรมีกถากันอยู่ที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงประทับยืนอยู่ที่ซุ้มประตูข้างนอก คอยให้ภิกษุเหล่านั้นสนทนากันจบเสียก่อน ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่าภิกษุเหล่านั้นสนทนากันจบแล้ว จึงทรงกระแอมขึ้น แล้วทรงเคาะประตู ภิกษุเหล่านั้นได้เปิดประตูรับพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปที่อาศรมของพราหมณ์ชื่อรัมมกะ ประทับนั่งเหนืออาสนะที่ได้จัดไว้แล้ว ครั้นแล้วได้ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งชุมนุมสนทนาเรื่องอะไรกัน และเรื่องอะไรที่พวกเธอสนทนากันค้างไว้”

ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมีกถาปรารภถึงพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นแล พวกข้าพระองค์พูดกันค้างอยู่ ก็พอดีพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาถึง”

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “ดีจริง ภิกษุทั้งหลาย การที่พวกเธอนั่งชุมนุมสนทนาธรรมีกถากัน เป็นการสมควรแก่พวกเธอผู้เป็นกุลบุตร ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธากัน พวกเธอเมื่อนั่งชุมนุมกันควรทำกิจ ๒ อย่าง คือ สนทนาธรรมกัน หรือไม่ก็นั่งนิ่งตามแบบพระอริยะ

การแสวงหา ๒ อย่าง

{๓๑๔} [๒๗๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหามี ๒ อย่าง คือ

๑. อนริยปริเยสนา การแสวงหาที่ไม่ประเสริฐ

๒. อริยปริเยสนา การแสวงหาที่ประเสริฐ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหาที่ไม่ประเสริฐเป็นไฉน คือ คนบางคนในโลกนี้

ตนเองเป็นผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเกิดเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ

ตนเองเป็นผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ

ตนเองเป็นผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเจ็บเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ

ตนเองเป็นผู้มีความตายเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ

ตนเองเป็นผู้มีความเศร้าโศกเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความ เศร้าโศกเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ

ตนเองเป็นผู้มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความ เศร้าหมองเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ

ก็อะไรเล่า เรียกว่าสิ่งที่มีความเกิดเป็นธรรมดา บุตร ภรรยา ทาสหญิง ทาสชาย แพะ แกะ ไก่ สุกร ช้าง โค ม้า ลา ทอง เงิน เรียกว่าสิ่ง ที่มีความเกิดเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่มีความเกิดเป็นธรรมดา เหล่านั้นเป็นอุปธิ ผู้ที่ติดพันลุ่มหลงเกี่ยวข้องในสิ่งที่มีความเกิดเป็น ธรรมดาเหล่านั้น ชื่อว่าตนเองเป็นผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่ง ที่มีความเกิดเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละก็อะไรเล่า เรียกว่าสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดา บุตร ภรรยา ทาสหญิง ทาสชาย แพะ แกะ ไก่ สุกร ช้าง โค ม้า ลา ทอง เงิน เรียกว่า สิ่ง

ที่มีความแก่เป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลายสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาเหล่านั้นเป็นอุปธิ ผู้ที่ติดพัน ลุ่มหลง เกี่ยวข้องในสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาเหล่านั้น ชื่อว่าตนเองเป็นผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ

ก็อะไรเล่า เรียกว่าสิ่งที่มีความเจ็บเป็นธรรมดา บุตร ภรรยา ทาสหญิง ทาสชาย แพะ แกะ ไก่ สุกร ข้าง โค ม้า ลา ทอง เงิน เรียกว่าสิ่งที่มีความเจ็บเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่มีความเจ็บเป็นธรรมดา เหล่านั้นเป็นอุปธิ ผู้ที่ติดพัน ลุ่มหลง เกี่ยวข้องในสิ่งที่มีความเจ็บเป็นธรรมดา เหล่านั้น ชื่อว่าตนเองเป็นผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความ เจ็บเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละก็อะไรเล่า เรียกว่าสิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดา บุตร ภรรยา ทาสหญิง ทาสชาย แพะ แกะ ไก่ สุกร ช้าง โค ม้า ลา ทอง เงิน เรียกว่าสิ่ง ที่มีความตายเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดา

เหล่านั้นเป็นอุปธิ ผู้ที่ติดพัน ลุ่มหลง เกี่ยวข้องในสิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดา เหล่านั้น ชื่อว่าตนเองเป็นผู้มีความตายเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละก็อะไรเล่า เรียกว่าสิ่งที่มีความเศร้าโศกเป็นธรรมดา บุตร ภรรยา ทาส หญิง ทาสชาย แพะ แกะ ไก่ สุกร ช้าง โค ม้า ลา ทอง เงิน เรียก ว่าสิ่งที่มีความเศร้าโศกเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่มีความเศร้าโศกเป็นธรรมดาเหล่านั้นเป็นอุปธิ ผู้ที่ติดพัน ลุ่มหลง เกี่ยวข้องในสิ่งที่มีความ เศร้าโศกเป็นธรรมดาเหล่านั้น ชื่อว่าตนเองเป็นผู้มีความเศร้าโศกเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเศร้าโศกเป็นธรรมอยู่นั่นแหละ

ก็อะไรเล่า เรียกว่าสิ่งมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา บุตร ภรรยา ทาส หญิง ทาสชาย แพะ แกะ ไก่ สุกร ช้าง โค ม้า ลา ทอง เงิน เรียกว่าสิ่ง ที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่มีความเศร้าหมอง เป็นธรรมดาเหล่านั้นเป็นอุปธิผู้ที่ติดพัน ลุ่มหลง เกี่ยวข้องในสิ่งที่มีความ เศร้าหมองเป็นธรรมดาเหล่านั้น ชื่อว่าตนเองเป็นผู้มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือการแสวงหาที่ไม่ประเสริฐ

{๓๑๕} [๒๗๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายการแสวงหาที่ประเสริฐเป็นไฉน คือ คนบางคนในโลกนี้

ตนเองเป็นผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความเกิด เป็นธรรมดา จึงแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เกิด ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะ

ตนเองเป็นผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความแก่ เป็นธรรมดาจึงแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่แก่ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะ

ตนเองเป็นผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดา ทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความเจ็บ เป็นธรรมดา จึงแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เจ็บ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะ

ตนเองเป็นผู้มีความตายเป็นธรรมดา ทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความตาย เป็นธรรมดา จึงแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่ตาย ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะ

ตนเองเป็นผู้มีความเศร้าโศกเป็นธรรมดา ทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความเศร้าโศกเป็นธรรมดา จึงแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เศร้าโศก ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะ

ตนเองเป็นผู้มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา จึงแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เศร้าหมอง ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือการแสวงหาที่ประเสริฐ

{๓๑๖} [๒๗๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เราก่อนแต่ตรัสรู้ ยังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ทีเดียว ตนเองเป็นผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่ง ที่มีความเกิดเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ ตนเองเป็นผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ก็ ยังแสวงหาสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ ตนเองเป็นผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเจ็บเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ ตนเองเป็นผู้มีความตายเป็นธรรมดา ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ ตนเองเป็นผู้มีความเศร้าโศกเป็นธรรมดาก็ยังแสวงหาสิ่งที่มี ความเศร้าโศกเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละ ตนเองเป็นผู้มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา

ก็ยังแสวงหาสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดาอยู่นั่นแหละเราจึงคิดดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ไฉนจึงยังแสวงหา สิ่งที่มีความเกิดเป็นธรรมดาอยู่เล่า ตนเองเป็นผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ไฉน จึงยังแสวงหาสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาอยู่เล่า ตนเองเป็นผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดา ไฉนจึงยังแสวงหาสิ่งที่มีความเจ็บเป็นธรรมดาอยู่เล่า ตนเองเป็นผู้มีความตายเป็นธรรมดา ไฉนจึงยังแสวงหาสิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดาอยู่เล่า ตนเองเป็นผู้มีความเศร้าโศกเป็นธรรมดา ไฉนจึงยังแสวงหาสิ่งที่มีความเศร้าโศกเป็นธรรมดาอยู่เล่า ตนเองเป็นผู้มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ไฉนจึงยังแสวงหาสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดาอยู่เล่าอย่ากระนั้นเลย เราผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ก็ควรทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความเกิดเป็นธรรมดา แล้วแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เกิด ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะเถิด เราผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ก็ควรทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดา แล้วแสวงหานิพพานซึ่งเป็น

ธรรมที่ไม่แก่ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะเถิด เราผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดา ก็ควรทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความเจ็บเป็นธรรมดา แล้วแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เจ็บ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะเถิด เราผู้มีความตายเป็นธรรมดา ก็ควรทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดา แล้วแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่ตาย ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะเถิด เราผู้มีความเศร้าโศกเป็นธรรมดา ก็ควรทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มี ความเศร้าโศกเป็นธรรมดา แล้วแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เศร้าโศก ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะเถิด เราผู้มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ก็ควรทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา แล้วแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เศร้าหมอง ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะเถิด

ความหลังครั้งอยู่กับอาฬารดาบส

{๓๑๗} [๒๗๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยต่อมา เมื่อเรายังเป็นหนุ่มแข็งแรง มีผมดำสนิท ยังหนุ่มแน่นอยู่ในปฐมวัย เมื่อพระชนกชนนีไม่ปรารถนาจะให้บวช ทรงกันแสงนํ้าพระเนตรนองพระพักตร์อยู่ ก็ได้ปลงผมและหนวดนุ่งผ้า ย้อมฝาดออกจากนิเวศน์ไปบวชเป็นบรรพชิตแล้ว

ครั้นบวชอย่างนี้แล้ว ก็เสาะแสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล ค้นหาสันติ วรบท ซึ่งไม่มีสิ่งอื่นยิ่งไปกว่าอยู่ จึงได้เข้าไปหาท่านอาฬารดาบสกาลามโคตร แล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านกาลามะ ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติพรหมจรรย์ ในธรรมวินัยนี้’ เมื่อเรากล่าวเช่นนี้แล้ว อาฬารดาบสกาลามโคตรได้กล่าวกะ เราว่า ‘เชิญอยู่เถิดท่าน ธรรมนี้เป็นเช่นเดียวกับธรรมที่วิญญูชนทำให้แจ้งซึ่งลัทธิอาจารย์ของตน ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง โดยไม่นานนักเลยแล้วเข้าถึงอยู่ได้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อมาไม่นาน เรานั้นก็เล่าเรียนธรรมนั้นได้อย่างรวดเร็ว เพียงชั่วขณะหุบปาก ชั่วขณะเจรจาปราศรัยเท่านั้น ก็กล่าวญาณวาท และเถรวาท ได้ และทั้งเราทั้งผู้อื่นก็ทราบชัดว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ เรานั้นมีความเห็นว่า ‘ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตร มิได้ประกาศธรรมนี้โดยเหตุเพียง ความเชื่ออย่างเดียวว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่’ โดยที่แท้ ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรก็คงรู้เห็นธรรมนี้อยู่แน่แท้

ต่อมาเราจึงเข้าไปหาอาฬารดาบสกาลามโคตรแล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านกาลามะ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้ว ประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ,

เมื่อเราถามเช่นนี้แล้วท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรได้ประกาศ อากิญจัญญายตนสมาบัติ แก่เรา เรานั้นจึงคิดว่า ‘มิใช่แต่ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรเท่านั้นที่มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา แม้เราก็มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญาเหมือนกัน อย่ากระนั้นเลย เราพึงเริ่มบำเพ็ญเพียร เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่อาฬารดาบสกาลามโคตรประกาศว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วย ปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่, ดังนี้เถิด ต่อมาไม่นาน เรานั้นก็ทำให้แจ้งซึ่ง ธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้อย่างรวดเร็ว ต่อจากนั้น ได้เข้าไปหาท่าน อาฬารดาบสกาลามโคตร แล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านกาลามะ ท่านทำให้แจ้งซึ่ง ธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียงเท่านี้หรือ,

ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราทำให้แจ้งซึ่ง ธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แหละ’

เราจึงกล่าวว่า ‘แม้ข้าพเจ้าเองก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่ได้เหมือนกัน’

ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรกล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เป็นลาภของพวกเรา พวกเราได้ดีแล้ว ที่พวกเราได้พบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เช่นท่าน เพราะเราทำให้แจ้งซึ่งธรรมใด ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ ท่านก็ทำ ให้แจ้งซึ่งธรรมนั้น ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้ เราก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้น ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ รวมความว่า เรารู้ธรรมใด ท่านก็รู้ ธรรมนั้น ท่านรู้ธรรมใด เราก็รู้ธรรมนั้น เราเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็นเช่นใด เราก็เป็นเช่นนั้น ฉะนี้แล ดูก่อนอาวุโส บัดนี้เราทั้งสองจงมาอยู่ช่วยกันบริหารหมู่คณะนี้เถิด’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตร ทั้งที่เป็นอาจารย์ของเรา ก็ยังได้ตั้งให้เราผู้เป็นศิษย์ไว้เสมอๆ กับตน และบูชาเราด้วยการบูชาอย่างโอฬารด้วยประการฉะนี้ แต่เรานั้นมีความเห็นว่า ‘ธรรมนี้' ไม่เป็นไปเพื่อ ความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับสนิท เพื่อสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพียงเป็นไปเพื่อเข้าถึงอากิญจัญญายตนภพ เท่านั้น เราไม่พอใจ เบื่อหน่ายธรรมนั้น จึงลาจากไป

ความหลังครั้งอยู่กับอุททกดาบส

{๓๑๘} [๒๗๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราเสาะแสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล ค้นหาสันติวรบทซึ่งไม่มีสิ่งอื่นยิ่งไปกว่าอยู่ จึงได้เข้าไปหาท่านอุททกดาบส

รามบุตรแล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านรามะ ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้, เมื่อเรากล่าวเช่นนี้แล้วท่านอุททกดาบสรามบุตรได้กล่าวกะเราว่า ‘เชิญอยู่เถิดท่าน ธรรมนี้เป็นเช่นเดียวกับ ธรรมที่วิญญูชนทำให้แจ้ง ซึ่งลัทธิอาจารย์ของตนด้วยปัญญาอันยิ่งเองโดยไม่นานนักเลย แล้วเข้าถึงอยู่ได้,

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อมาไม่นาน เรานั้นก็เล่าเรียนธรรมนั้นได้อย่างรวดเร็ว เพียงชั่วขณะหุบปากชั่วขณะเจรจาปราศรัยเท่านั้น ก็กล่าวญาณวาท และเถรวาทได้ และทั้งเราทั้งผู้อื่นก็ทราบชัดว่า ‘เรารู้ เราเห็น, เรานั้นมี ความเห็นว่า ‘ท่านอุททกดาบสรามบุตร มิได้ประกาศธรรมนี้โดยเหตุเพียงความเชื่ออย่างเดียวว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่, โดยที่แท้ ท่านอุททกดาบสรามบุตรก็คงรู้เห็นธรรมนี้อยู่แน่แท้

ต่อมาเราจึงเข้าไปหาท่านอุททกดาบสรามบุตรแล้วถามว่า ‘ข้าแต่ ท่านรามะ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ,

เมื่อเราถามเช่นนี้แล้ว ท่านอุททกดาบสรามบุตรได้ประกาศเนวสัญญา นาสัญญายตนสมาบัติ แก่เรา เรานั้นจึงคิดว่า ‘มิใช่แต่ท่านอุททกดาบสรามบุตรเท่านั้น ที่มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา แม้เราก็มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญาเหมือนกัน อย่ากระนั้นเลย เราพึงเริ่มบำเพ็ญเพียรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรม ที่ท่านอุททกดาบสรามบุตรบอกว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่’ ดังนี้เถิด ต่อมาไม่นาน เรานั้นก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้น ด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้อย่างรวดเร็ว ต่อจากนั้น ได้เข้าไปหาท่าน อุททกดาบสรามบุตรแล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านรามะ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียงเท่านี้หรือ’

ท่านอุททกดาบสรามบุตรตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราทำให้แจ้งซึ่งธรรม นี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แหละ,

เราจึงกล่าวว่า ‘แม้ข้าพเจ้าเองก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่ได้เหมือนกัน’

ท่านอุททกดาบสรามบุตรกล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เป็นลาภของพวกเรา พวกเราได้ดีแล้ว ที่พวกเราได้พบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เช่นท่าน เพราะเรา ทำให้แจ้งซึ่งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงแล้วประกาศอยู่ ท่านก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่ได้ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรม ใดด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่ เราก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงแล้วประกาศอยู่ได้ รวมความว่า เรารู้ธรรมใด ท่านก็รู้ธรรมนั้น ท่านรู้ธรรมใด เราก็รู้ธรรมนั้น เราเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็น เช่นใด เราก็เป็นเช่นนั้น ฉะนี้แล ดูก่อนอาวุโส บัดนี้เราทั้งสองจงมาอยู่ ช่วยกันบริหารหมู่คณะนี้เถิด’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านอุททกดาบสรามบุตรทั้งที่เป็นอาจารย์ของเรา ก็ยังได้ตั้งให้เราผู้เป็นศิษย์ไว้เสมอๆ กับตนและบูชาเราด้วยการบูชาอย่าง โอฬารด้วยประการฉะนี้ แต่เรานั้นมีความเห็นว่า ‘ธรรมนี้ไม่เป็นไปเพื่อ ความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับสนิท เพื่อสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพียงเป็นไปเพื่อเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพ เท่านั้น เรายังไม่พอใจ เบื่อหน่ายธรรมนั้น จึงลาจากไป

ความหลังครั้งตรัสรู้สัจจธรรม

{๓๑๙} [๒๗๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นเสาะแสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล ค้นหาสันติวรบทซึ่งไม่มีสิ่งอื่นยิ่งไปกว่าอยู่ได้เที่ยวจาริกไปในแคว้นมคธ

โดยลำดับจนถึงอุรุเวลาเสนานิคม ณ ที่นั้น เราได้เห็นภูมิภาคที่น่ารื่นรมย์ มีป่าร่มรื่น มีแม่นั้าไหลเอื่อย มีนํ้าเย็นสนิท มีท่าน้ำราบเรียบ น่ารื่นรมย์ และมีโคจรคามโดยรอบ เราจึงมีความคิดว่า ‘ภูมิภาคน่ารื่นรมย์หนอ ป่า ก็ร่มรื่น แม่น้ำก็ไหลเอื่อย น้ำก็เย็นสนิท ท่านํ้าก็ราบเรียบ น่ารื่นรมย์ และ มีโคจรคามโดยรอบ สถานที่เช่นนี้เหมาะแก่การบำเพ็ญเพียรของกุลบุตรผู้ต้องการบำเพ็ญเพียรหนอ, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจึงนั่งอยู่ ณ ที่นั้นนั่นเองด้วยเห็นว่าเป็นสถานที่สมควรบำเพ็ญเพียร{๓๒๐} [๒๘๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นตนเองเป็นผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความเกิดเป็นธรรมดา จึงแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เกิด ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าเกษมจากโยคะ เป็นผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ... เป็นผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดา ... เป็นผู้มีความตายเป็นธรรมดา ... เป็นผู้มีความเศร้าโศกเป็นธรรมดา ... เป็นผู้มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา จึงแสวงหานิพพาน ซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เศร้าหมอง ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าเกษมจากโยคะและ

ญาณทัสสนะ ได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติ ของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีต่อไปอีก,

{๓๒๑} [๒๘๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความดำริดังนี้ว่า ‘ธรรม๓ ที่เราได้บรรลุแล้วนี้เป็นธรรมลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต แต่หมู่สัตว์นี้เป็นผู้เริงรมย์ด้วยอาลัย ยินดีในความอาลัย บันเทิงนักในความอาลัย ก็แลฐานะคืออิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาทธรรม ได้แก่ความที่ธรรม เหล่านี้เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านี้เป็นสภาพอาศัยกันและกันเกิดขึ้นนี้หมู่สัตว์ ผู้เริงรมย์ด้วยอาลัย ยินดีในความอาลัย บันเทิงนักในความอาลัยจะพึงเห็นได้ โดยยาก แม้ฐานะนี้คือ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่สิ้นความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หา กิเลสเครื่องร้อยรัด มิได้ก็พึงเห็นได้โดยยาก ก็ถ้าเราจะพึงแสดงธรรม และ

สัตว์เหล่าอื่นจะไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรมของเรานั้นได้ ข้อนั้นก็จะพึงเป็นความ เหน็ดเหนื่อยเปล่าแก่เรา จะพึงเป็นความลำบากเปล่าแก่เรา’

อนึ่ง คาถาที่น่าอัศจรรย์เหล่านี้ ที่ไม่เคยได้สดับมาก่อนก็ได้แจ่มแจ้งแก่ เราดังนี้ว่า

บัดนี้ เรายังไม่ควรจะประกาศธรรมที่เราได้บรรลุแล้วโดยยาก เพราะธรรมนี้อันสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกราคะและ โทสะครอบงำแล้ว ไม่ตรัสรู้ได้โดยง่าย

สัตว์ทั้งหลายผู้อันราคะย้อมแล้ว ถูกกองอวิชชาหุ้มห่อไว้แล้ว จักไม่เห็นธรรมอันละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ละเอียดยิ่ง อันจะยังสัตว์ให้ถึงธรรมที่ทวนกระแสคือนิพพานได้

[๒๘๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราพิจารณาเห็นอยู่ดังนี้ จิตก็น้อมไป เพื่อความเป็นผู้ขวนขวายน้อย ไม่น้อมไปเพื่อแสดงธรรม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวสหัมบดีพรหม ทราบความปริวิตก แห่งจิตของเราด้วยใจแล้วได้มีความปริวิตกว่า ‘ชาวเราเอ๋ย โลกจะฉิบหาย เสียละหนอ โลกจะพินาศเสียละหนอ เพราะว่าพระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงน้อมพระทัยไปเพื่อความเป็นผู้ขวนขวายน้อย ไม่ทรงน้อมพระทัยไปเพื่อแสดงธรรมเสียแล้ว’ ครั้นแล้วท้าวสหัมบดีพรหมได้ อันตรธานไปในพรหมโลก แล้วมาปรากฏตัวอยู่เบื้องหน้าเรา เหมือนบุรุษที่แข็งแรง เหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้นลำดับนั้นท้าวสหัมบดีพรหม ห่มผ้าเฉวียงบ่า คุกเข่าเบื้องขวาลงบนแผ่นดิน ประนมอัญชลีมาทางเราแล้วได้กล่าวว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้

มีพระภาคเจ้า ได้โปรดทรงแสดงธรรมเถิด ขอพระสุคตเจ้าได้โปรดทรงแสดงธรรมเถิด เพราะสัตวโลกทั้งหลายผู้มีกิเลสธุลีในจักษุ น้อยก็มีอยู่ เพราะไม่ได้ฟังธรรม สัตว์โลกเหล่านั้นจะเสียประโยชน์ ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่,

ครั้นท้าวสหัมบดีพรหม ได้กล่าวคำนี้แล้ว ภายหลังได้กล่าวคาถาประพันธ์อื่นอีกดังนี้ว่า

เมื่อก่อนธรรมที่ไม่บริสุทธิ์อันคนมีมลทิน ทั้งหลายคิดไว้แล้ว ได้มีปรากฏในแคว้นมคธ ขอพระองค์ได้โปรด ทรงเปิดประตูแห่งอมตธรรมนั่น ขอสัตว์โลกทั้งหลายจงได้ฟังธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้หมดมลทินตรัสรู้ แล้วตามลำดับ

เปรียบเหมือนคนตาดียืนอยู่บนยอดภูเขาศิลาล้วนพึง เห็นปวงชนได้โดยรอบ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระ ปรีชา มีพระปัญญาจักษุโดยรอบ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ขอพระองค์ผู้ปราศจากความโศกแล้ว ได้โปรดเสด็จขึ้นปราสาทที่สำเร็จแล้วด้วยธรรม แล้วทรงพิจารณาปวงชนผู้ระทมไปด้วยความโศก ผู้ถูกชาติและชราครอบงำแล้วด้วยเถิดข้าแต่พระองค์ผู้แกล้วกล้า ทรงชนะสงคราม แล้ว ผู้นำหมู่สัตว์ ผู้หาหนี้มิได้ ขอพระองค์จงเสด็จลุกขึ้น

จาริกไปในโลกเถิด ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงแสดง ธรรมเถิด เพราะสัตว์ทั้งหลายผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่

ทรงพิจารณาสัตว์โลกเปรียบด้วยดอกบัว ๔ เหล่า*

{๓๒๓} [๒๘๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เรารับทราบคำอาราธนาของท้าวสหัมบดีพรหม และอาศัยความกรุณาในสัตว์โลกทั้งหลายแล้ว จึงตรวจดูสัตว์โลกด้วยพุทธจักษุ , เมื่อตรวจดูสัตว์โลกด้วยพุทธจักษุอยู่ ก็ได้เห็นสัตว์โลกทั้งหลายที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มี ที่มีกิเลสธุลีในจักษุมากก็มี ที่มีอินทรีย์ กล้าก็มี ที่มีอินทรีย์อ่อนก็มี ที่มีอาการ ดีก็มี ที่มีอาการทรามก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ง่ายก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ยากก็มี บางพวกมีปกติเห็นปรโลกและโทษ โดยความเป็นภัยอยู่ก็มี

เหมือนดอกอุบลในกออุบล ดอกปทุมในกอปทุม หรือดอกบุณฑริกในกอ บุณฑริกที่เกิดแล้วในนํ้า เจริญแล้วในนํ้า งอกงามแล้วในนํ้า บางเหล่ายังไม่พ้นนํ้า ยังจมอยู่ในน้ำ อันนํ้าหล่อเลี้ยงไว้ บางเหล่าตั้งอยู่เสมอนํ้า บางเหล่าตั้ง ขึ้นพ้นนํ้า อันนํ้าไม่ติดแล้ว ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรา ทรงตรวจดูสัตวโลกด้วยพุทธจักษุอยู่ก็ได้ทรงเห็นหมู่สัตว์ที่มีกิเลสธุลีในจักษุ น้อยก็มี ที่มีกิเลสธุลีในจักษุมากก็มี ที่มีอินทรีย์กล้าก็มี ที่มีอินทรีย์อ่อนก็มี ที่มีอาการดีก็มี ที่มีอาการทรามก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ง่ายก็มี ที่จะพึงสอน ให้รู้ได้ยากก็มี บางพวกมีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มี

ตอนนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย เราได้กล่าวคาถากะท้าวสหัมบดีพรหมว่า

ดูก่อนพรหม เราเปิดประตูอมตธรรม แก่ท่านแล้ว สัตว์เหล่าใดจะฟัง จงปล่อยศรัทธามาเถิด เพราะเรามี ความสำคัญว่าเป็นความลำบาก จึงไม่แสดงธรรมที่เราคล่องแคล่ว ที่ประณีตในหมู่มนุษย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวสหัมบดีพรหมทราบว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงเปิดโอกาสที่จะแสดงธรรมแล้ว, จึงอภิวาทเรา ทำประทักษิณ แล้วอันตรธานไปในที่นั้นเอง

ทรงรำพึงถึงปฐมเทศนา

{๓๒๔} [๒๘๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นมีความดำริดังนี้ว่า ‘เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ ใครจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว, ครั้นแล้วได้ มีความเห็นว่า ‘อาฬารดาบสกาลามโคตรนี้แลเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยเป็นปกติมานาน ถ้ากระไรเราพึงแสดงธรรมแก่ อาฬารดาบสกาลามโคตรก่อน เธอจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว,ขณะนั้นมีเทวดาหลายตนเข้ามาบอกเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาฬารดาบสกาลามโคตรสิ้นชีพไปได้ ๗ วันแล้ว, และญาณทัสสนะก็เกิดขึ้นแก่ตถาคตว่า ‘อาฬารดาบสกาลามโคตรสิ้นชีพไปได้ ๗ วันแล้ว, จึงดำริว่า ‘อาฬารดาบสกาลามโคตรเป็นผู้มีความเสื่อมอย่างมากแท้ เพราะถ้าเธอได้ฟังธรรมนี้ ก็จะพึงรู้ทั่วถึงได้ฉับพลัน,ลำดับนั้น เราได้ดำริต่อไปว่า ‘เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ ใครจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว, ครั้นแล้วได้มีความเห็นว่า ...อุททกดาบส รามบุตรนี้แลเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยเป็นปกติมานาน ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่อุททกดาบสรามบุตรก่อน เธอจักรู้ทั่วถึง ธรรมนี้ได้ฉับพลัน”

ขณะนั้นมีเทวดาหลายตนเข้ามาบอกเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุททกดาบสรามบุตรสิ้นชีพเสียวานนี้แล้ว” แม้ญาณทัสสนะก็เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘อุททกดาบสรามบุตรสิ้นชีพเสียวานนี้แล้ว จึงดำริว่า ‘อุททกดาบสรามบุตรนี้ เป็นผู้มีความเสื่อมอย่างมากแท้ เพราะถ้าเธอได้ฟังธรรมนี้ ก็จะพึงรู้ทั่วถึงได้ฉับพลัน,

ลำดับนั้น เราได้ดำริต่อไปว่า ‘เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ ใครจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว’ ครั้นแล้วได้มีความเห็นว่า ‘ภิกษุปัญจวัคคีย์ มีอุปการะแก่เรามากนัก ที่ได้อุปัฏฐากเรา ผู้ตั้งหน้าบำเพ็ญเพียรอยู่ ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่ภิกษุปัญจวัคคีย์ก่อน, ครั้นแล้วได้ดำริต่อไปว่า ‘บัดนี้ ภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ที่ไหนหนอ, เราได้เห็นภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ครั้นเราอยู่ ณ ตำบลอุรุเวลาตามควรแก่ความพอใจแล้วจึงได้หลีก จาริกไปทางพระนครพาราณสี

ทรงเล่าเรื่องอุปกาชีวก

{๓๒๕} [๒๘๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาชีวก ชื่ออุปกะได้พบตถาคตผู้เดินทางไกล ระหว่างแม่นํ้าคยาและต้นโพธิ ครั้นแล้วได้ถามตถาคตดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวพรรณของท่านบริสุทธิ์ผุดผ่อง ดูก่อนอาวุโส ท่านบวชอุทิศใคร ใครเป็นศาสดาของท่าน หรือท่านชอบใจธรรมของใคร’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออุปกาชีวกถามอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวคาถา ตอบอุปกาชีวกไปว่า

เราเป็นผู้ครอบงำธรรมทั้งปวง รู้แจ้งธรรมทั้งปวง อันตัณหาและทิฏฐิไม่ฉาบทาแล้วในธรรมทั้งปวง ละธรรม เป็นไปในภูมิ ๓ได้หมด พ้นแล้วในเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา เรารู้ยิ่งเองแล้วจะพึงอ้างใครว่าเป็นอาจารย์เล่า อาจารย์ของเราไม่มี คนผู้เป็นเช่นเราก็ไม่มี บุคคลเสมอเหมือนเราก็ไม่มีในโลกกับทั้งเทวโลก เพราะเราเป็นพระอรหันต์ ในโลก เราเป็นศาสดาที่ไม่มีศาสดาอื่นยิ่งกว่า เราผู้เดียวเป็นพระสัมมาสัมพุทธะ เราเป็นผู้เย็นแล้ว เป็นผู้ดับแล้ว

เราจะไปเมืองของชาวกาสีเพื่อประกาศธรรมจักรให้เป็นไป หมายใจว่าจะตีกลองอมตธรรมในโลกอันมืด เพื่อ ให้สัตว์โลกได้ธรรมจักษุกันอุปกาชีวกกล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ท่านสมควรจะเป็นพระอนันตชินะ ผู้ชนะหาที่สุดมิได้ ตามที่ท่านปฏิญาณไว้หรอก,เราจึงกล่าวคาถาตอบไปว่า

ผู้ที่ถึงความสิ้นอาสวะแล้วเช่นเราย่อมเป็นผู้มีนามว่า ชินะ ดูก่อนอุปกะ บาปธรรมทั้งหลายเราชนะได้แล้ว เพราะฉะนั้น เราจึงมีนามว่าชินะเมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว อุปกาชีวกกล่าวว่า ‘พึงเป็นเช่นนั้นได้หรอก อาวุโส, ดังนี้แล้วก็สั่นศีรษะ แยกทางเดินหลีกไป

ทรงเล่าเรื่องภิกษุปัญจวัคคีย์

{๓๒๖} [๒๘๖] ลำดับต่อจากนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย เราจาริกไปโดยลำดับ ถึงป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสีแล้ว ได้เข้าไปหาภิกษุปัญจวัคคีย์ ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้เห็นเราเดินมาแต่ไกล ครั้นแล้วได้นัดหมายกันและกันไว้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย พระสมณโคดมพระองค์นี้เป็นผู้มักมาก คลายความเพียรเวียน มาเพื่อความเป็นคนมักมาก กำลังเสด็จมา พวกเราไม่ต้องไหว้ ไม่ต้องลุกขึ้น ต้อนรับพระองค์ ไม่ต้องรับบาตรจีวรของพระองค์ แต่ว่าควรจะปูอาสนะไว้ ถ้าพระองค์ทรงปรารถนา ก็จักประทับนั่งเอง,ครั้นเราเข้าไปใกล้พวกภิกษุปัญจวัคคีย์ ภิกษุปัญจวัคคีย์เหล่านั้นไม่อาจ มั่นคงอยู่ในข้อนัดหมายของตนอย่างนั้น ๆ ได้ จึงต่างลุกขึ้นต้อนรับเรา คือ บางพวกก็รับบาตรจีวรของเรา บางพวกก็ปูอาสนะ บางพวกก็จัดตั้งนํ้าล้างเท้าให้ ก็แต่ว่าพวกเธอยังเรียกเราโดยระบุชื่อและใช้คำพูดว่าอาวุโส อยู่

เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์เรียกอย่างนี้ เราจึงห้ามภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า ‘ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าเรียกตถาคตโดยระบุชื่อและใช้คำพูดว่าอาวุโสเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตได้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะแล้ว พวกเธอจงเงี่ย โสตลงสดับ เราจะสั่งสอนอมตธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว เราจะแสดงธรรม พวกเธอปฏิบัติอยู่ตามที่เราสั่งสอนแล้ว ไม่นานนักก็จักทำให้แจ้งซึ่งที่สุดพรหมจรรย์ อันเป็นคุณยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดย ชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้,

เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้กล่าวกะเราว่า “อาวุโสโคดม แม้ด้วยจริยานั้น แม้ด้วยปฏิปทานั้น แม้ด้วยทุกกรกิริยาน ั้น พระองค์ก็ยังบรรลุญาณทัสสนะอันวิเศษ ที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ไม่ได้เลย ก็บัดนี้พระองค์เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมากเสียแล้วไฉนจักบรรลุอุตริมนุสธรรม อัน เป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถได้เล่า’เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์กล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้ตอบว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตไม่ใช่เป็นคนมักมาก ไม่ใช่เป็นคนคลายความเพียร ไม่ใช่เป็นคนเวียน มาเพื่อความเป็นคนมักมาก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตได้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะแล้ว พวกเธอจงเงี่ยโสตลงสดับ เราจะสั่งสอนอมตธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว เราจะแสดงธรรม พวกเธอปฏิบัติอยู่ตามที่เราสั่งสอนแล้ว ไม่นานนักก็จักทำให้แจ้งซึ่งที่สุดพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้’ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้กล่าวกะเราเป็นครั้งที่ ๒ ว่า ...

แม้ครั้งที่ ๒ เราก็ได้ตอบว่า ...

ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้กล่าวกะเราเป็นครั้งที่ ๓ ว่า ‘อาวุโสโคดม แม้ด้วยจริยานั้น แม้ด้วยปฏิปทานั้น แม้ด้วยทุกกรกิริยานั้น พระองค์ก็ยังบรรลุญาณทัสสนะอันวิเศษ ที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรม

ของมนุษย์ไม่ได้เลย ก็บัดนี้พระองค์เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมา เพื่อความเป็นคนมักมากเสียแล้ว ไฉนจักบรรลุอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความ รู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถได้เล่า’

เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์กล่าวอย่างนี้แล้วเราก็ได้ตอบว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอยังจำได้หรือไม่ว่า เมื่อก่อนแต่นี้ ถ้อยคำเช่นนี้เราได้เคยพูดมาแล้ว’

ภิกษุปัญจวัคคีย์ตอบว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คำเช่นนี้พระองค์ไม่เคยตรัสเลย’

เราจึงกล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตได้เป็นอรหันตสัมมา สัมพุทธะแล้ว พวกเธอจงเงี่ยโสตลงสดับ เราจะสั่งสอนอมตธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว เราจะแสดงธรรม พวกเธอปฏิบัติอยู่ตามที่เราสั่งสอนแล้ว ไม่ นานนักก็จักทำให้แจ้ง ซึ่งที่สุดพรหมจรรย์อันเป็นคุณยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้ง หลายออกจากเรือน มาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่ง ด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราสามารถทำให้ภิกษุปัญจวัคคีย์ยอมเข้าใจได้แล้ว เรากล่าวสอนภิกษุ ๒ รูปอยู่ ภิกษุ ๓ รูปก็เที่ยวไปบิณฑบาต ภิกษุ ๓ รูปเที่ยว ไปบิณฑบาตได้อะไรมา เราทั้งหกก็ฉันสิ่งนั้นกัน เรากล่าวสอนภิกษุ

๓ รูปอยู่ ภิกษุ ๒ รูปก็เที่ยวไปบิณฑบาต ภิกษุ ๒ รูปเที่ยวไปบิณฑบาตได้อะไรมา เราทั้งหกก็ฉันสิ่งนั้นกันครั้งนั้น พวกภิกษุปัญจวัคคีย์ที่เรากล่าวสอนอยู่พร่ำสอนอยู่อย่างนี้ ตนเองเป็นผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความเกิดเป็นธรรมดา แล้วแสวงหานิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เกิด ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะอยู่ ก็ได้บรรลุนิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เกิด ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะแล้ว ตนเองเป็นผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ... ตนเองเป็นผู้มีความเจ็บเป็น

ธรรมดา ... ตนเองเป็นผู้มีความตายเป็นธรรมดา ... ตนเองเป็นผู้มีความ เศร้าโศกเป็นธรรมดา ... ตนเองเป็นผู้มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ทราบชัดถึงโทษในสิ่งที่มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา แล้วแสวงหานิพพาน ซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เศร้าหมอง ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะอยู่ก็ได้บรรลุ นิพพานซึ่งเป็นธรรมที่ไม่เศร้าหมอง ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เกษมจากโยคะแล้ว และญาณทัสสนะก็ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุปัญจวัคคีย์เหล่านั้นว่า ‘วิมุตติของพวก เราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีต่อไปอีก’{๓๒๗} [๒๘๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณมี ๕ ประการเหล่านี้ กามคุณ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

๑.รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

๒. เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ...

๓. กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ...

๔. รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา...

๕. โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกายอันน่าปรารถนาน่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด กามคุณมี ๕ ประการเหล่านี้แล

อุปมาสมณพราหมณ์กับฝูงเนื้อ

สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่งใฝ่ฝัน ลุ่มหลง ติดพัน มองไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาสำหรับสลัดตนออก บริโภคกามคุณ ๕ เหล่านี้อยู่ สมณพราหมณ์ เหล่านั้นบัณฑิตพึงทราบว่าเป็นผู้ถึงความเสื่อม ถึงความย่อยยับแล้ว ถูกมาร ผู้มีใจบาปทำอะไรได้ตามต้องการ

{๓๒๘} เปรียบเหมือนเนื้อป่าที่ติดบ่วงนอนทับกองบ่วงอยู่ พึงทราบว่าเป็นสัตว์ ที่ถึงความเสื่อม ถึงความย่อยยับแล้ว ถูกพรานทำอะไรได้ตามต้องการ เมื่อ

พรานเดินเข้ามาก็หนีไปไม่ได้ตามปรารถนา ฉันใด สมณพราหมณ์พวกใด พวกหนึ่งใฝ่ฝัน ลุ่มหลง ติดพัน มองไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาสำหรับสลัดตนออก บริโภคกามคุณ ๕ เหล่านี้อยู่ สมณพราหมณ์เหล่านั้นบัณฑิตก็พึงทราบว่าเป็น ผู้ถึงความเสื่อม ถึงความย่อยยับแล้ว ถูกมารผู้มีใจบาปทำอะไรได้ตามต้องการ ฉันนั้น

สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่งไม่ใฝ่ฝัน ไม่ลุ่มหลง ไม่ติดพัน มองเห็นโทษ มีปัญญาสำหรับสลัดตนออก บริโภคกามคุณ ๕ เหล่านี้อยู่ สมณพราหมณ์เหล่านั้น บัณฑิตพึงทราบว่าเป็นผู้ไม่ถึงความเสื่อม ไม่ถึงความย่อยยับ ไม่ถูกมารผู้มีใจบาปทำอะไรได้ตามต้องการ

เปรียบเหมือนเนื้อป่าที่ไม่ติดบ่วงนอนทับกองบ่วงอยู่พึงทราบว่า เป็นสัตว์ที่ไม่ถึงความเสื่อม ไม่ถึงความย่อยยับ ไม่ถูกพรานทำอะไรได้ตามต้องการ เมื่อพรานเดินเข้ามาก็หนีไปได้ตามปรารถนา ฉันใด สมณพราหมณ์พวกใด พวกหนึ่งไม่ใฝ่ฝัน ไม่ลุ่มหลง ไม่ติดพัน มองเห็นโทษ มีปัญญาสำหรับสลัด ตนออก บริโภคกามคุณ ๕ เหล่านี้อยู่ สมณพราหมณ์เหล่านั้น บัณฑิตก็พึงทราบว่าเป็นผู้ไม่ถึงความเสื่อม ไม่ถึงความย่อยยับ ไม่ถูกมารผู้มีใจบาปทำอะไรได้ตามต้องการ ฉันนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเนื้อป่าเมื่อท่องเที่ยวไปตามป่าใหญ่ ย่อมวางใจเดิน วางใจยืน วางใจนั่ง วางใจนอน ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะไม่ได้ประสบพรานป่า ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย

ภิกษุสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติละสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าว ว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการ ที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป

มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็นมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มี สติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย

ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็นมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายเพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไปเพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา ภิกษุเข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็นมีอีกข้อหนึ่งภิกษุทั้งหลายเพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าว ว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็นมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิณฺจิ ไม่มีอะไร’

ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็นมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะได้ โดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ ก็อาสวะทั้งหลายของ เธอย่อมเป็นอันสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้ เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น เป็นผู้ข้ามพ้นตัณหาอันเป็นเหตุให้ข้องอยู่ในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้แล้วภิกษุนั้นย่อมวางใจเดิน วางใจยืน วางใจนั่ง วางใจนอนได้ ข้อนั้น เพราะเหตุอะไร เพราะไม่ได้ประสบมารผู้มีใจบาป”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้วภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ปาสราสิสูตรที่ ๖

๗. จูฬหัตถิปโทปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยรอยเท้าช้าง สูตรเล็ก

ปิโลติกปริพาชกเลื่อมใสพระพุทธเจ้า

{๓๒๙} [๒๘๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถีก็สมัยนั้นแล ชาณุสโสณี