๓. ธรรมทายาทสูตร เล่ม ๑๒

๓. ธัมมทายาทสูตร

ว่าด้วยทายาทแห่งธรรม

{๒๐} [๒๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแลพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

{๒๑} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นธรรมทายาทของเราเถิด อย่า เป็นอามิสทายาทของเราเลย เรามีความเอ็นดูในพวกเธออยู่ว่า ‘ทำอย่างไร สาวกทั้งหลายของเราจะพึงเป็นธรรมทายาท ไม่เป็นอามิสทายาทกัน’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกเธอจะพึงเป็นอามิสทายาทของเรา ไม่เป็นธรรมทายาทไซร้ ด้วยความที่พวกเธอเป็นอามิสทายาท ไม่เป็นธรรมทายาทนั้น ทั้งพวกเธอทั้งเราพึงถูกวิญญูชนตำหนิได้ว่า ‘พวกสาวกของพระศาสดา พากันเป็นอามิสทายาท ไม่เป็นธรรมทายาท’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวก เธอเป็นธรรมทายาทของเรา ไม่เป็นอามิสทายาทไซร้ ด้วยความที่พวกเธอ เป็นธรรมทายาท ไม่เป็นอามิสทายาทนั้นทั้งพวกเธอทั้งเราจะไม่พึงถูก วิญญูชนตำหนิได้ว่า ‘พวกสาวกของพระศาสดาพากันเป็นธรรมทายาท ไม่ เป็นอามิสทายาท’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล พวกเธอจงเป็น ธรรมทายาทของเราเถิดอย่าเป็นอามิสทายาทเลยเรามีความเอ็นดูใน

พวกเธออยู่ว่า ‘ทำอย่างไรสาวกทั้งหลายของเราจะพึงเป็นธรรมทายาท ไม่เป็นอามิสทายาทกัน’

{๒๒} [๓๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเราบริโภคเสร็จอิ่มหนำสำราญเป็นอันดี เพียงพอแก่ความต้องการแล้ว แต่บิณฑบาตของเรายังมีเหลืออยู่อันจำต้องทิ้ง ขณะนั้น ภิกษุ ๒ รูป ผู้ถูกความหิวและความถอยกำลังครอบงำแล้วพากันมา เราพึงกล่าวกะเธอทั้งสองนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรา บริโภคเสร็จอิ่มหนำสำราญเป็นอันดีเพียงพอแก่ความต้องการแล้ว แต่ บิณฑบาตนี้ของเรายังมีเหลืออยู่อันจำต้องทิ้ง ถ้าเธอทั้งหลายหวังจะฉัน ก็จงฉันเถิด ถ้าเธอทั้งหลายจักไม่ฉัน เราก็จักทิ้งเสียในที่ที่ปราศจากของสดเขียวหรือจักเททิ้งเสียในนํ้าที่ไม่มีตัวสัตว์ในบัดนี้,ในภิกษุ ๒ รูปนั้น รูปหนึ่งมีความคิดอย่างนี้ว่า

‘พระผู้มีพระภาคเจ้า เสวยเสร็จอิ่มหนำสำราญเป็นอันดีเพียงพอแก่ความต้องการแล้ว แต่ บิณฑบาตของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้ยังมีเหลืออยู่อันจำต้องทิ้ง ถ้าเราทั้งหลาย จักไม่ฉัน พระผู้มีพระภาคเจ้าก็จักทรงทิ้งในที่ที่ปราศจากของสดเขียว หรือจักทรงเททิ้งเสียในนํ้าที่ไม่มีตัวสัตว์ในบัดนี้ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสอนไว้ดัง นี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นธรรมทายาทของเราเถิด อย่าเป็น อามิสทายาทเลย’ ก็บิณฑบาตนี้เป็นอามิสอย่างหนึ่ง อย่ากระนั้นเลย เราไม่พึงฉันบิณฑบาตนี้ พึงยังคืนและวันนี้ให้ล่วงไปอย่างนี้ด้วยความหิวและความ ถอยกำลังนี้แหละเธอจึงไม่ฉันบิณฑบาตนั้นแล้วยังคืนและวันนั้นให้ล่วงไป อย่างนี้ด้วยความหิวและความถอยกำลังนั้นเองส่วนภิกษุรูปที่ ๒ มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จ อิ่มหนำสำราญเป็นอันดีเพียงพอแก่ความต้องการแล้ว แต่บิณฑบาตของพระผู้ มีพระภาคเจ้านี้ยังมีเหลืออยู่อันจำต้องทิ้ง ถ้าเราจักไม่ฉัน พระผู้มีพระภาคเจ้า ก็จักทรงทิ้งในที่ที่ปราศจากของสดเขียวหรือจักทรงเททิ้งเสียในนํ้าที่ไม่มีตัวสัตว์ ในบัดนี้ อย่ากระนั้นเลย เราพึงฉันบิณฑบาตนี้ บรรเทาความหิวและความ

ถอยกำลังแล้วพึงยังคืนและวันนี้ให้ล่วงไปอย่างนี้’ เธอจึงฉันบิณฑบาตนั้น บรรเทา ความหิวและความถอยกำลังแล้วยังคืนและวันนั้นให้ล่วงไปอย่างนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงแม้ภิกษุนั้นจะบริโภคบิณฑบาตนั้น บรรเทา ความหิวและความถอยกำลังแล้วยังคืนและวันนั้นให้ล่วงไปอย่างนี้ก็ตามภิกษุ รูปก่อนยังจะน่าบูชาและสรรเสริญกว่า ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อความมักน้อย เพื่อความสันโดษ เพื่อความขัดเกลา เพื่อ ความเลี้ยงง่าย เพื่อปรารภความเพียรแก่ภิกษุนั้นสิ้นกาลนาน ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล พวกเธอจงเป็นธรรมทายาทของเราเถิด อย่า เป็นอามิสทายาทของเราเลย เรามีความเอ็นดูในพวกเธอว่า ‘ทำอย่างไร สาวกทั้งหลายของเราจะพึงเป็นธรรมทายาท ไม่เป็นอามิสทายาทกัน”พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้วจึงเสด็จลุกจาก อาสนะเข้าสู่พระวิหาร

ปัญหาการไม่ตามศึกษาความสงัด

{๒๓} [๓๑] ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปไม่นาน ท่านพระสารีบุตรจึงเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้น รับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้วสาวกทั้งหลายย่อมไม่ศึกษาความสงัดตามด้วย เหตุเพียงเท่าไรเมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้วสาวกทั้งหลายย่อม ศึกษาความสงัดตามด้วยเหตุเพียงเท่าไร”

ภิกษุเหล่านั้นเรียนว่า “ข้าแต่ท่านผู้มีอายุ พวกกระผมมาแต่ที่ไกลก็ เพื่อจะทราบเนื้อความแห่งภาษิตข้อนี้ในสำนักท่านพระสารีบุตร พวกกระผม ขอโอกาสขอเนื้อความแห่งภาษิตข้อนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะท่านพระสารีบุตรเท่านั้นเถิด ภิกษุทั้งหลายได้สดับต่อท่านพระสารีบุตรแล้วจักทรงจำไว้”

ท่านพระสารีบุตรจึงกล่าวว่า“ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”

{๒๔} ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายเมื่อพระ ศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้วสาวกทั้งหลายย่อมไม่ศึกษาความสงัดตามด้วย เหตุเพียงเท่าไรหนอ

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้ว สาวกทั้งหลาย ในพระธรรมวินัยนี้ไม่ศึกษาความสงัดตาม คือ พระศาสดาตรัสถึงการละธรรม เหล่าใด สาวกทั้งหลายไม่ละธรรมเหล่านั้น ยังเป็นผู้มักมาก ย่อหย่อน เป็นผู้นำในการท้อถอย ทอดธุระในความสงัด

บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้เถระ ย่อมจะถูกตำหนิได้โดย ๓ สถาน คือ ย่อมถูกตำหนิได้โดยสถานที่ ๑ นี้ว่า ‘เมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้ว พระสาวกทั้งหลายไม่ศึกษาความสงัดตาม, ย่อมถูกตำหนิได้โดยสถานที่ ๒ นี้ว่า‘พระศาสดาตรัสถึงการละธรรมเหล่าใดสาวกทั้งหลายกลับไม่ละธรรมเหล่านั้น, ย่อมถูกตำหนิได้โดยสถานที่ ๓ นี้ว่า ‘สาวกทั้งหลายยังเป็น ผู้มักมาก ย่อหย่อน เป็นผู้นำในการท้อถอย ทอดธุระในความสงัด, ภิกษุ ผู้เถระย่อมถูกตำหนิได้โดย ๓ สถานเหล่านี้บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้มัชฌิมะ ย่อมจะถูกตำหนิได้โดย ๓ สถาน คือ ย่อมถูกตำหนิได้โดยสถานที่ ๑ นี้ว่า ‘เมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้ว พระสาวกทั้งหลายไม่ศึกษาความสงัดตาม, ย่อมถูกตำหนิได้โดยสถานที่ ๒

นี้ว่า ‘พระศาสดาตรัสถึงการละธรรมเหล่าใด สาวกทั้งหลายกลับไม่ละธรรมเหล่านั้น, ย่อมถูกตำหนิได้โดยสถานที่ ๓ นี้ว่า ‘สาวกทั้งหลายยังเป็น ผู้มักมาก ย่อหย่อน เป็นผู้นำในการท้อถอย ทอดธุระในความสงัด, ภิกษุ ผู้มัชฌิมะย่อมถูกตำหนิได้โดย ๓ สถานเหล่านี้

บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้นวกะย่อมจะถูกตำหนิได้โดย ๓ สถาน คือ ย่อมถูกตำหนิได้โดยสถานที่ ๑ นี้ว่า ‘เมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้ว พระสาวกทั้งหลายไม่ศึกษาความสงัดตาม, ย่อมถูกตำหนิได้โดยสถานที่ ๒ นี้ว่า‘พระศาสดาตรัสถึงการละธรรมเหล่าใด สาวกทั้งหลายกลับไม่ละธรรมเหล่านั้น, ย่อมถูกตำหนิได้โดยสถานที่ ๓ นี้ว่า ‘สาวกทั้งหลายยังเป็น ผู้มักมาก ย่อหย่อน เป็นผู้นำในการท้อถอย ทอดธุระในความสงัด, ภิกษุ ผู้นวกะย่อมถูกตำหนิได้โดย ๓ สถานเหล่านี้ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้ว สาวกทั้งหลาย ชื่อว่าไม่ศึกษาความสงัดตาม ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล

การตามศึกษาเรื่องความสงัด

{๒๕} [๓๒] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายก็เมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้ว สาวกทั้งหลายย่อมศึกษาความสงัดตามด้วยเหตุเพียงเท่าไร

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้ว สาวกทั้งหลาย ในพระธรรมวินัยนี้ย่อมศึกษาความสงัดตาม คือ พระศาสดาตรัสถึงการละธรรมเหล่าใด สาวกทั้งหลายก็ละธรรมเหล่านั้น ไม่เป็นผู้มักมาก ไม่เป็นผู้ย่อหย่อน ทอดธุระในการท้อถอย เป็นผู้นำในความสงัด

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บรรดาสาวกเหล่านั้น ภิกษุผู้เถระเป็นผู้ควรได้รับสรรเสริญโดย ๓ สถาน คือ เป็นผู้ควรได้รับสรรเสริญโดยสถานที่ ๑ นี้ ว่า ‘เมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้ว สาวกทั้งหลายก็ศึกษาความสงัดตาม, เป็นผู้ควรได้รับสรรเสริญโดยสถานที่ ๒ นี้ว่า ‘พระศาสดาตรัสถึงการละ

ธรรมเหล่าใด สาวกทั้งหลายก็ละธรรมเหล่านั้น, เป็นผู้ควรได้รับสรรเสริญ โดยสถานที่ ๓ นี้ว่า ‘สาวกทั้งหลายไม่เป็นผู้มักมาก ไม่เป็นผู้ย่อหย่อน ทอดธุระในความท้อถอย เป็นผู้นำในความสงัด, ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้เถระเป็นผู้ควรได้รับสรรเสริญโดย ๓ สถานเหล่านี้

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บรรดาสาวกเหล่านั้น ภิกษุผู้มัชฌิมะเป็นผู้ควร ได้รับสรรเสริญโดย ๓ สถาน คือ เป็นผู้ควรได้รับสรรเสริญโดยสถานที่ ๑ นี้ว่า ‘เมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้ว สาวกทั้งหลายก็ศึกษาความสงัดตาม, เป็นผู้ควรได้รับสรรเสริญโดยสถานที่ ๒ นี้ว่า ‘พระศาสดาตรัสถึงการละธรรมเหล่าใด สาวกทั้งหลายก็ละธรรมเหล่านั้น, เป็นผู้ควรได้รับสรรเสริญโดยสถานที่ ๓ นี้ว่า ‘สาวกทั้งหลายไม่เป็นผู้มักมาก ไม่เป็นผู้ย่อหย่อน ทอดธุระในความท้อถอย เป็นผู้นำในความสงัด, ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มัชฌิมะเป็นผู้ควรได้รับ สรรเสริญโดย ๓ สถานเหล่านี้ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บรรดาสาวกเหล่านั้น

ภิกษุผู้นวกะเป็นผู้ควรได้รับสรรเสริญโดย ๓ สถาน คือ เป็นผู้ควรได้รับสรรเสริญโดยสถานที่ ๑ นี้ว่า ‘เมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้ว สาวกทั้งหลายก็ศึกษาความสงัดตาม, เป็นผู้ควรได้รับสรรเสริญโดยสถานที่ ๒ นี้ว่า ‘พระศาสดาตรัสถึงการละธรรมเหล่าใด สาวกทั้งหลายก็ละธรรมเหล่านั้น, เป็นผู้ควรได้รับสรรเสริญโดยสถานที่ ๓ นี้ว่า ‘สาวกทั้งหลายไม่เป็นผู้มักมาก ไม่เป็นผู้ย่อหย่อน ทอดธุระในความท้อถอย เป็นผู้นำในความสงัด, ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้นวกะเป็นผู้ควรได้รับ สรรเสริญโดย ๓ สถานเหล่านี้ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อพระศาสดาเสด็จอยู่สงัดแล้ว สาวกทั้งหลาย ชื่อว่าศึกษาความสงัดตามด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล

{๒๖} [๓๓] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายบรรดาธรรมดังกล่าวแล้วนั้น โลภะ และโทสะจัดว่าเป็นบาปธรรมเพื่อละโลภะและโทสะก็มีข้อปฏิบัติสาย กลางที่ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด เป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง

เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติสายกลาง ที่ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด เป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อ ความตรัสรู้เพื่อนิพพานเป็นไฉนคือ อริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ ๑ สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ ๑ สัมมาวาจา เจรจาชอบ ๑ สัมมากัมมันตะ การงานชอบ ๑ สัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีพชอบ ๑ สัมมาวายามะ ความพยายามชอบ ๑ สัมมาสติ การระลึกชอบ ๑ สัมมาสมาธิ การตั้งใจชอบ ๑ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อปฏิบัติสายกลาง นี้แลที่ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด เป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

ข้อปฏิบัติสายกลาง

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายบรรดาธรรมดังกล่าวแล้วนั้นความโกรธ และความผูกโกรธไว้ก็เป็นบาปธรรม ... ความลบหลู่และความตีเสมอก็เป็น บาปธรรม... ความริษยาและความตระหนี่ก็เป็นบาปธรรม ... ความเจ้าเล่ห์ และความโอ้อวดก็เป็นบาปธรรม ... ความหัวดื้อและความแข่งดีก็เป็นบาป ธรรม ... ความถือตัวและความดูหมิ่นก็เป็นบาปธรรม ... ความเมาและความ เลินเล่อก็เป็นบาปธรรม เพื่อละความเมาและความเลินเล่อ ก็มีข้อปฏิบัติ สายกลางที่ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด เป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อ ความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ข้อ ปฏิบัติสายกลางที่ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิดเป็นไปเพื่อความสงบ

เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ ๑ สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ ๑ สัมมาวาจา เจรจาชอบ ๑ สัมมากัมมันตะ การงานชอบ ๑ สัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีพชอบ ๑ สัมมาวายามะ ความพยายามชอบ ๑ สัมมาสติ การ ระลึกชอบ ๑ สัมมาสมาธิ การตั้งใจชอบ ๑ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อ ปฏิบัติสายกลางนี้แลที่ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด เป็นไปเพื่อความ สงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน” ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมยินดีภาษิต ของท่านพระสารีบุตรแล้วแล

จบ ธัมมทายาทสูตรที่ ๓

๔. ภยเภรวสูตร

ว่าด้วยภัยและอารมณ์อันน่ากลัว

{๒๗} [๓๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ชาณุสโสณีพราหมณ์ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับครั้นแล้วได้ปราศรัย กับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

{๒๘} ชาณุสโสณีพราหมณ์นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดมกุลบุตรเหล่าใดมีศรัทธา ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตอุทิศเฉพาะท่านพระโคดม ท่านพระโคดม